Theppitak's blog

Thanks

2011-12-30T15:19:00.001+07:00

ขอขอบคุณ คุณฉัตรศิริ รัตนา ที่ได้หย่อนสตางค์ลงหมวก เพื่อ สนับสนุนงานพัฒนาของผม ขอให้มีความสุขกับซอฟต์แวร์เสรีครับ และปีใหม่นี้ก็ขอให้สุขภาพแข็งแรงนะครับ

สำหรับผม ช่วงนี้มีเรื่องต้องทำเพิ่มขึ้นอีกหนึ่งอย่าง คือการเป็นผู้ปกครองให้กับหลานชายที่ย้ายโรงเรียนจากกรุงเทพฯ มาเรียนที่ขอนแก่น (หนีน้ำท่วม) ช่วงเวลาที่จะได้ทำงาน (รวมหมดทั้งงานบ้านจิปาถะและงานพัฒนา) จึงเป็นช่วงที่เขาไปโรงเรียน พอเขากลับมาก็ต้องละงานไปดูเรื่องการบ้าน การทบทวนบทเรียนของเขา เวลาทำงานจึงจำกัดลงบ้าง แต่ก็พยายามทำให้เต็มเม็ดเต็มหน่วยที่สุดครับ อาจจะเห็นผมหายไปจาก social network บ้าง นั่นก็เพื่อให้ทำงานได้เต็มเวลามากขึ้นครับ

ThaiLaTeX wbr, Quotation and Special Characters

2011-12-27T17:50:00.004+07:00

หลังจากที่ แยกร่าง ThaiLaTeX เสร็จไปแล้ว ขณะที่พยายามจะทำความสะอาดโค้ดเพื่อเตรียมส่งเข้ารวมใน Babel นั้น ก็ได้ข่าวมาสองชิ้น เป็นข่าวร้ายและข่าวดี

ข่าวร้ายคือโครงการ Babel นั้นอยู่ในสถานะ unmaintained มานานแล้ว ส่งไปตอนนี้ก็ไม่มีใครจัดการให้ แต่ข่าวดีคือ ยังพอมีหวังถ้าสามารถเข้ารวมใน TeX Live ได้ และได้รับคำแนะนำจากผู้ดูแล TeX Live ให้ปรับปรุงเรื่องการจัดโครงสร้างของแพกเกจ

ดังนั้น รายการเปลี่ยนแปลงของ ThaiLaTeX และฟอนต์ทั้งสองชุดในช่วงที่ผ่านมา จึงเป็นการจัดโครงสร้างแพกเกจสำหรับ CTAN เสียใหม่ให้ตรงตามข้อกำหนด TDS มากขึ้น โดยของเดิมนั้นเพียงแค่ใช้ได้ในระดับหนึ่ง แต่ยังต้องปรับปรุงอีกเพื่อให้ทำงานกับสคริปต์ต่าง ๆ ของ TeX Live ได้ดีขึ้น

เสร็จเรื่องจัดโครงสร้างแล้ว ก่อนจะออกรุ่นใหม่ก็กลับมาทำความสะอาดต่อ ก็ปรากฏว่าพบประเด็นอีก 2 ประเด็นที่เป็นจุดบกพร่องอยู่

1. การเว้นช่องไฟระหว่างคำ

ในคำสั่ง \wbr ปัจจุบันนั้น ได้ดัดแปลงจากแค่เป็นช่องว่างที่ไม่มีความกว้างธรรมดา ให้กลายเป็น glue ที่สามารถยืดได้ เพื่อช่วยในการจัด justified text ในคอลัมน์แคบ โดยให้มาแทรกช่องว่างระหว่างคำด้วย เนื่องจากภาษาไทยใช้อักขระเว้นวรรคน้อยกว่าภาษาอังกฤษ แต่จากการสังเกตเอกสารที่ใช้คอลัมน์แคบ ปรากฏว่าทำให้หลายจุดกลายเป็นการเว้นช่องว่างระหว่างคำเหมือนในหนังสือเรียนชั้นประถม ซึ่งดูไม่สวยงามเลย และในบรรทัดที่ตัดคำไม่ถูก เช่นบรรทัดที่มีชื่อคน ก็จะเป็นการเปิดเผยจุดตัดคำที่ผิดไปด้วย แต่ครั้นจะไม่ยืด \wbr ก็จะทำให้ช่องว่างห่างมาก และในบรรทัดที่ไม่มีช่องว่างเลย บรรทัดก็จะ rag ด้านขวา (แต่สังเกตว่าการไม่ยืดช่องไฟทำให้เส้นหมึกของตัวหนังสือสม่ำเสมอน่าอ่านกว่า)

`\wbr` แบบยืดได้	`\wbr` แบบยืดไม่ได้

วิธีแก้ที่นิยมที่สุดในงานพิมพ์ภาษาไทยคือ ใช้ letter-spacing คือการกระจายช่องไฟลงไประหว่างอักขระ ซึ่งวิธีนี้ก็มีข้อเสียเหมือนกัน คือในกรณีที่ต้องชดเชยช่องว่างมาก (ซึ่งในกรณีแยกคำทำให้เห็นคำแยกเป็นคำ ๆ) ช่องไฟที่แทรกลงไปจะทำให้อักขระแยกห่างจากกัน ทำให้อ่านยากอยู่ดี เพราะตามหลักการทำงานของสมองขณะอ่านนั้น สมองจะรับรู้คำต่าง ๆ เป็นรูปภาพของกลุ่มอักขระมากกว่าจะไล่สะกดเรียงตัว แต่เมื่อภาพถูกยืดออกมากเกินไป ก็จะทำให้การรับรู้รูปคำช้าลง

อย่างไรก็ดี เรื่อง letter-spacing นั้นทำใน LaTeX ได้ยาก เพราะนอกจากจะถือเป็นหนึ่งใน bad practice ในเชิง typography แล้ว ยังทำให้มีปัญหากับการจัดการ ligature (ff, fi, fl, ffi, ffl) อีกด้วย ทำให้ Knuth ไม่สนใจสนับสนุนวิธีการนี้ใน TeX และหากเราจะจัดการกับภาษาไทย ก็ต้องจัดการภาษาอังกฤษด้วย เพื่อให้ช่องไฟสมดุลกัน และคงต้องไปรบรากับนัก typography อีกเยอะ

สิ่งที่จะช่วยได้อีกอย่างคือการรองรับ hyphenation ซึ่งจะทำให้จุดแบ่งบรรทัดละเอียดขึ้น ลดปัญหาการชดเชยช่องไฟลง ซึ่ง TeX จะมีอัลกอริทึมในการตัดบรรทัดไม่ให้มี hyphenation ติดต่อกันมากเกินไปอยู่แล้ว

ก็ต้องวิจัยกันต่อไป ว่าสามารถเขียน hyphenation pattern สำหรับภาษาไทยออกมาได้หรือไม่ หรือจะใช้พจนานุกรมช่วยโดยเพิ่มความสามารถใน swath แต่เฉพาะหน้านี้ ผมได้ตัดเรื่องการยืดช่องไฟของ \wbr ออกแล้ว กลับไปใช้ช่องไฟแบบไม่มีช่องว่างเหมือนเดิม

2. อัญประกาศและเครื่องหมายพิเศษต่าง ๆ

ผมได้สังเกตเห็นมาระยะหนึ่งแล้ว ว่าอัญประกาศคู่ในเอกสาร LaTeX ภาษาไทยมันดูห่าง ๆ โดยเฉพาะฟอนต์นรสีห์จะเห็นได้ชัด พอเปิด PDF ที่ได้แล้วใช้เมาส์เลือกดู ก็พบว่ามันไม่ได้แปลง `` หรือ '' ให้เป็นอัญประกาศคู่ตัวเดียวเลย ยังคงเป็นอัญประกาศเดี่ยวสองตัวซ้อนกันอยู่เหมือนใน input แกะไปแกะมาก็พบว่าเป็นบั๊กในกฎ ligkern วิธีแก้นั้นมีหลายวิธี ได้ผลครบถ้วนไม่เท่ากัน เนื่องจากปัจจุบันสามารถใช้ UTF-8 ในเอกสารได้ ทำให้สามารถป้อนอักขระยูนิโค้ดของอัญประกาศลงไปตรง ๆ ได้เหมือนกัน แก้ไปแก้มาก็พบ trick ที่ทำให้ใช้งานได้ทุกกรณี ซึ่งแก้เพียง 3 บรรทัดเท่านั้น

การแก้ไขนี้มีผลทำให้ลำดับ ?` และ !` ซึ่ง TeX กำหนดให้แปลงเป็น ¿ และ ¡ ตามลำดับกลับมาทำงานถูกต้องด้วย และเมื่อได้ตรวจสอบลำดับอื่น ๆ ของ TeX ก็พบว่ามีหลายตัวที่ยังไม่ได้กำหนดใน encoding LTH ทำให้ TeX ต้องสำรองใช้ glyph จาก encoding OT1 หรืออื่น ๆ แทน ซึ่งรวมถึงเครื่องหมายพื้นฐานอย่าง $ ด้วย ทำให้รูปแบบตัวอักษรดูไม่กลมกลืนกันเพราะมาจากคนละฟอนต์ และเพื่อแกล้งให้มันต่างกันมากเพื่อให้สังเกตได้ง่ายระหว่างทดสอบ ก็ได้ทดลองใช้ฟอนต์ garuda ผ่านคำสั่ง \usefont ไม่ใช่ \sffamily เพื่อให้ glyph ที่สำรองนั้นไปดึงมาจาก roman shape ให้มันต่างจาก san serif ของ garuda

รูปข้างล่างนี้แสดงการเปรียบเทียบก่อนและหลังการแก้ ทั้งกรณีอัญประกาศและเครื่องหมายพิเศษ:

Garuda ก่อน	Garuda หลัง

กับฟอนต์นรสีห์:

Norasi ก่อน	Norasi หลัง

จะเห็นว่าไม่ได้กู้อักขระละตินกลับมาทั้งหมด เนื่องจากช่องว่างในตารางอักขระมีจำกัด จึงเลือกเอาเฉพาะที่น่าจะได้ใช้บ่อยเท่านั้น หลังจากแก้แล้ว อักขระละตินนอกช่วง ASCII ที่สามารถใช้ใน LTH ได้ ได้แก่ ?` (¿), !` (¡), \dag (†), \ddag (‡), \S (§), \P (¶), \copyright (©), \textregistered (®), \texttrademark(™), \ae (æ), \AE (Æ), \oe (œ), \OE (Œ), \ss (ß), \i (ı), \j (ȷ) ส่วนอักขระ accent ทั้งหลาย ยังคงใช้การผสม accent ของ TeX ตามปกติ (เช่น \'e = é)

แต่งานยังไม่จบครับ ปัญหาคือไม่ใช่ทุกฟอนต์ที่มี glyph เหล่านี้ครบ ยังต้องไล่เพิ่ม glyph ก่อน (เช่น ตัวอย่างของ garuda จะเห็นว่า dotless j หาย) กว่าจะเสร็จคงปีหน้า :-)

Update (2011-12-28 09:28+0700): เพิ่มโค้ด LaTeX สำหรับอักขระละตินที่ใช้เพิ่มได้ เพื่อความชัดเจน

My Desktop

2011-11-10T18:40:00.002+07:00

หลังจากที่ใช้ GNOME 3 มาพักหนึ่ง พยายามทำความคุ้นเคย ปรับเปลี่ยนไปมา จนในที่สุดก็มาลงตัวที่รูปแบบนี้:

กล่าวคือ เป็น GNOME fallback ที่หน้าตาคล้ายกับ ของเดิม แต่ก่อนที่จะมาลงเอยที่แบบนี้ ผมได้ทดลอง GNOME Shell ใน GNOME 3 มาแล้ว พบว่ามีความไม่สะดวกหลายอย่าง:

Stateful UI เป็นสิ่งที่ผมมีปัญหามาตลอด ไม่ว่าจะในเว็บ ในสมาร์ทโฟน หรือบนเดสก์ท็อป เพราะมันไม่สามารถใช้ความเคยชินเพียงอย่างเดียวได้ ต้องใช้สายตาสังเกตความเปลี่ยนแปลงบนหน้าจอ โดยเฉพาะ Activity mode ของ GNOME Shell ที่ไปซ่อนอยู่ข้างหลัง ต้องกดปุ่ม logo บนแป้นพิมพ์ หรือแย่กว่านั้นคือต้องเลื่อนเมาส์ไปไกลถึงมุมบนซ้ายของหน้าจอ เพื่อจะเผยสิ่งที่ต้องการขึ้นมาเมื่อต้องการเรียกโปรแกรมหรือแค่สลับหน้าต่าง แทนที่จะให้เห็นได้เลย

จริงอยู่ว่าในเดสก์ท็อปสุดท้ายของผม ผมใช้ window list แบบเมนูที่มุมบนขวา ซึ่งก็เลื่อนเมาส์ไปหาไกลไม่ต่างกัน แต่มันไม่ได้ทำให้เกิด surprise วูบวาบทั้งหน้าจอ หรือซุกซ่อนไม่ให้ผู้ใช้เห็น แค่แสดงพฤติกรรมปกติของเมนูเท่านั้น และตัวเมนูก็กินเนื้อที่น้อย การเลื่อนเมาส์ต่อจากนั้นเพื่อเลือกหน้าต่างมันลากไม่ไกลเหมือน Activity mode ของ GNOME Shell

ปัญหาอีกอย่างของ Activity mode ก็คือมันสามารถเข้าได้ด้วยการเลื่อนเมาส์ไปชนมุมบนซ้ายโดยไม่ต้องคลิก ซึ่งมันสามารถเข้าโหมดนี้โดยอุบัติเหตุได้ง่าย ไม่ว่าจะด้วยการบังเอิญกระทบโดนเมาส์หรือการสัมผัสถูกทัชแพดโดยไม่ตั้งใจ โดนแล้วหน้าจอก็เปลี่ยนวูบทั้งหมด งานที่ทำอยู่ก็ต้องสะดุดเพื่อมาเปลี่ยนโหมดคืน
Linear Workspace Layout ใน GNOME Shell ยังคงสามารถสลับ workspace ด้วยแป้นพิมพ์เหมือนเดิมก็จริง แต่ไม่สามารถจัดเรียง workspace แบบหลายแถวให้เป็น 2×2 แบบที่ผมเคยใช้มาก่อนได้ ต้องไล่สลับ workspace เรียงลำดับทีละอัน จากเดิมที่สามารถเปลี่ยนได้ทั้งทางซ้าย-ขวา และบน-ล่าง ทำให้สามารถสลับไป workspace ใด ๆ ก็ได้ภายในไม่เกิน 2 stroke
New Terminal Window ด้วยความที่ launcher ของ GNOME Shell เป็นแบบ dock ทำให้เมื่อเปิดเทอร์มินัลไปแล้ว การคลิกที่ launcher อีกครั้งกลายเป็นการโฟกัสไปที่หน้าต่างเดิม ไม่ใช่การเปิดหน้าต่างใหม่ ถ้าต้องการเปิดหน้าต่างใหม่ จะต้องใช้ Ctrl+click ซึ่งไม่ intuitive ถ้าไม่ไปอ่านเจอใน Cheat Sheet ผมคงไม่รู้วิธีเด็ดขาด เพราะการใช้แป้นพิมพ์ร่วมกับเมาส์ไม่ใช่สิ่งที่ใช้กันบ่อยในเดสก์ท็อปทั่วไป

อย่างไรก็ดี หลังจากพบวิธีการแล้ว มันก็ยังเป็นวิธีที่งุ่มง่ามอยู่ดี เพราะกว่าจะเปิดได้ต้องเข้า Activity mode ก่อน แล้วกวาดสายตาตามหน้าจอที่เปลี่ยนแปลง แล้วต้องกด Ctrl+click อีกชั้น เป็นการทำงานที่มากเกินไปเมื่อเทียบกับการเลื่อนเมาส์ไปคลิก launcher ธรรมดาในแบบเก่า สามารถทำมือเดียวได้เลย

ผลก็คือ ผมแก้ปัญหานี้ด้วยการสร้าง keyboard shorcut สำหรับเปิดเทอร์มินัล แล้วก็ใช้ keyboard shortcut เป็นหลัก หรือถ้ามีเทอร์มินัลเดิมเปิดอยู่แล้ว ก็ใช้วิธีกด Ctrl+Shift+N ง่ายกว่าใช้วิธีของ GNOME Shell เยอะ
Multiload Applet เป็นสิ่งที่ขาดไม่ได้เลย ผมรู้สึกสบายใจที่มีมาตรวัดการทำงานของ CPU และการจราจรเครือข่ายบอกอยู่ตลอดเวลา เพื่อจะได้ประเมินโหลดของเครื่อง หรือเอะใจได้ทันท่วงทีเมื่อมีความผิดปกติในการรับ-ส่งข้อมูลในเครือข่าย แต่พาเนลของ GNOME Shell เป็นพาเนลโง่ ๆ เพิ่มแอพเพล็ตใด ๆ ไม่ได้เลย ต้องรอ GNOME Shell extension ที่จะมาอุดช่องว่างตรงนี้ ในขณะที่พาเนลของ fallback สามารถเพิ่มแอพเพล็ตได้ง่าย ๆ เลย
Accidental Maximization การ maximize หน้าต่างด้วยการลากไปชนพาเนลด้านบนนั้นสร้างปัญหาให้ผมอย่างมาก เพราะผมไม่มีนิสัย maximize หน้าต่างเลย โดยเฉพาะกับเทอร์มินัลที่ต้องการรักษาความกว้างไว้ที่ 80 คอลัมน์ และด้วยลักษณะการไม่ maximize ก็ทำให้ผมชอบจัดหน้าต่างให้ชิดขอบ โดยไม่เปลี่ยนขนาด ปรากฏว่าวิธี maximize ของ GNOME Shell ทำให้ผมเสียเวลานานกว่าเดิมในการจัดหน้าต่าง ต้องถอน ๆ ชน ๆ พาเนลบนอยู่นานเพื่อไม่ให้มัน maxmize จนสุดท้ายถึงกับเลี่ยงการจัดหน้าต่างชิดขอบบนไปเลย หันไปชิดขอบล่างแทน
Window Shadow เป็นความรำคาญเล็ก ๆ น้อย ๆ คือผมไม่ชอบเงาของหน้าต่าง มันมาบังเนื้อหาหน้าต่างข้างใต้ให้มองไม่ชัด ซึ่งบางทีต้องการจัดวางหน้าต่างหลาย ๆ บานเพื่อดูเทียบข้อมูลก็รู้สึกรำคาญเงา ยังหาวิธีปิดไม่ได้

อย่างไรก็ดี ข้อดีของ GNOME Shell ที่ผมพบก็มีเหมือนกัน:

Single-Workspace Secondary Display เขาเรียกว่าอะไรไม่รู้แหละ แต่มันคือการไม่เปลี่ยน workspace ในจอที่สองตามจอหลัก ซึ่งสะดวกมากสำหรับการวางหน้าต่างที่ต้องการให้อยู่อย่างถาวรไม่ว่าจะย้ายไป workspace ไหน เช่น หน้าต่าง chat, หน้าต่างเฝ้าสังเกตระบบ ฯลฯ แต่เรื่องนี้ก็ไม่ใช่ข้อได้เปรียบอะไรมากมาย เพราะในแบบเก่ายังสามารถกำหนดให้ แสดงบนพื้นที่ทำงานเสมอ ได้เหมือนกัน

หลังจากใช้ความพยายามอยู่พักหนึ่ง ผมจึงตัดสินใจทิ้ง GNOME Shell แล้วกลับมาใช้ fallback session แทน ซึ่งก็ไม่ผิดหวัง หลังจากที่พบวิธีจัดการแอพเพล็ตและพาเนลด้วยการใช้ Alt+right-click แทนการใช้ right-click ธรรมดา คราวนี้พาเนลก็กลับมาเป็นของผมเหมือนเดิมละ

ผมปรับแต่งพาเนลดังนี้:

ปรับ workspace layout ให้เป็น 2×2
ลบ workspace switcher ในพาเนลด้านล่างแล้วมาเพิ่มในพาเนลด้านบนแทน
ใช้ window list menu ในพาเนลด้านบนแทน task bar ด้านล่าง
ตัดพาเนลด้านล่างทิ้ง
ปรับแต่งเวลาให้แสดงรายงานอากาศด้วย เพราะช่วงนี้อากาศเปลี่ยนแปลงบ่อย เริ่มหนาวแล้ว
เพิ่ม multiload applet แสดงกราฟการใช้ CPU, หน่วยความจำ, เครือข่าย, ฮาร์ดดิสก์
เพิ่ม launcher สำหรับโปรแกรมที่ใช้บ่อย
เลื่อน user menu จากมุมบนขวาไปอยู่ถัดจากเมนูที่มุมบนซ้าย ซึ่งจะเข้ากับเมนู ระบบ ของเดิมพอดี และให้มุมบนขวาสำหรับ window list menu เพราะใช้บ่อย
เพิ่ม keyboard shortcut สำหรับเรียกโปรแกรมพื้นฐาน เช่น เทอร์มินัล, เว็บเบราว์เซอร์, เครื่องคิดเลข

แค่นี้ผมก็กลับมามีความสุขกับการทำงานเหมือนเดิม และถ้าจะไปเซ็ตเครื่องให้ผู้ใช้มือใหม่ใช้ ผมก็คงใช้ fallback session เหมือนกัน ไม่ต้องการเพิ่มภาระในการ support ให้กับตัวเอง :P

GNOME Fallback (หรือกำลังจะถูกเปลี่ยนชื่อเป็น GNOME Classic ใน Debian ในอนาคตอันใกล้) จงเจริญ!

Update (2011-11-11 08:50+0700): เพิ่มข้อมูลที่เพิ่งนึกได้ เรื่อง Accidental Maxmimization และการรองรับ single-workspace secondary display

ThaiLaTeX Work Plan Completed

2011-11-03T15:47:00.002+07:00

น่าจะถือได้ว่าเสร็จแล้วสำหรับ แผนงาน ThaiLaTeX และฟอนต์ ที่ได้วางไว้ หลังจากที่ได้ออก ThaiFonts-Arundina 0.1.3 ที่รองรับการใช้งานใน LaTeX และ ThaiFonts-Scalable 0.4.17 ที่ได้ปรับกระบวนการ build ให้ใช้ทรัพยากรร่วมจาก ThaiLaTeX แล้ว รวมทั้งการอัปโหลดแพกเกจเข้า Debian และ CTAN ด้วย

สำหรับ Debian นั้น ทุกอย่างได้ทยอยเปลี่ยนใน unstable โดยรักษา functionality ตลอดทุกขั้นการอัปเกรด และถ้าไม่เจอปัญหาอะไรร้ายแรง อีกประมาณ 10 วันก็คงจะย้ายเข้า testing โดยอัตโนมัติ ส่วน Ubuntu นั้นผมไม่แน่ใจ เพราะนี่มีการทำให้เกิด source package ชื่อใหม่ การย้ายเข้า 12.04 อาจไม่เป็นไปโดยอัตโนมัติ ซึ่งผมเองก็ไม่แน่ใจกระบวนการของ Ubuntu ว่าต้องติดต่ออะไรใครหรือเปล่า ณ ขณะที่เขียน blog นี้ ยังไม่มีแพกเกจไหนย้ายเข้า Ubuntu เลย คงต้องรอดูอีกสักพัก (เป็นอีกครั้งที่ทำให้อยากมี MOTU คนไทยมาช่วยทำงานทางฝั่ง Ubuntu)

สรุปแผนงานครั้งนี้ สิ่งที่ได้ก็คือ:

ลดขั้นตอนการอัปเกรดฟอนต์ใน LaTeX แทนที่จะต้องคัดลอกมาใส่ ThaiLaTeX ทุกรุ่น ต่อไปก็จะอัปเกรดได้ทันทีที่ออกฟอนต์รุ่นใหม่
โค้ดข้อกำหนดภาษาไทย (thai.ldf) สำหรับ Babel สะอาดขึ้นมาก จนทำให้พร้อมส่งเข้า Babel มากขึ้นมาก
ผู้ใช้สามารถใช้ฟอนต์ชุด Arundina เพิ่มเติม โดยใน Debian ก็ติดตั้งแพกเกจ latex-fonts-sipa-arundina แล้วใช้คำสั่งนี้ใน preamble ของเอกสาร:
```
\usepackage{fonts-arundina}
```
ก็จะเป็นการกำหนดฟอนต์แบบ roman, san-serif และ teletype ให้เป็นชุด Arundina โดยอัตโนมัติ (ตัวอย่างเอกสาร)

สิ่งที่อาจจะทำต่อไปในอนาคต (ถ้ามีเวลา) ก็คือ:

ทำความสะอาดและส่งข้อกำหนดภาษาไทยเข้ารวมใน Babel ซึ่งจะทำให้ไม่จำเป็นต้องมี ThaiLaTeX อีกต่อไป
ทำฟอนต์ชุดประกวด (สารบรรณ) ของ DIP-SIPA ที่กำลังอยู่ระหว่างดำเนินการเปิดเสรี ให้ใช้กับ LaTeX ได้ แต่ต้องรอให้ SIPA release ฟอนต์อย่างเป็นทางการ หรือมีการดำเนินการอย่างใดอย่างหนึ่งที่เหมาะสมเสียก่อน

แต่เรื่องเหล่านี้คงต้องพักไว้ก่อน เพราะมีอีกเรื่องที่ควรไปสะสาง คือเรื่อง security hardening build flags ในแพกเกจในความดูแลของผม เนื่องจากเป็น release goal หนึ่งของ Wheezy

ThaiLaTeX 0.4.6 Refactored

2011-10-27T12:53:00.002+07:00

ผมโชคดีครับ ที่รอดพ้นจากภัยน้ำท่วม ก็ขอใช้โอกาสที่ได้นี้ทำงานให้มาก หวังว่าจะช่วยชดเชยผลิตภาพของประเทศชาติที่สูญเสียไปบ้าง แม้เพียงเล็กน้อย

จาก แผนงาน ThaiLaTeX ที่ได้วางไว้ ตอนนี้ก็ได้ดำเนินการสองขั้นแรกเสร็จแล้ว คือการออก ThaiFonts-Scalable 0.4.16 และ ThaiLaTeX 0.4.6 โดยได้ย้ายฟอนต์จาก ThaiLaTeX มาไว้ทางฝั่ง ThaiFonts-Scalable เรียบร้อยแล้ว

ใครที่ใช้ Debian sid ก็คงได้เห็นการเปลี่ยนแปลงแล้วเมื่อเช้านี้ ส่วน distro อื่น รวมถึงผู้ใช้ MikTeX ที่ติดตั้งแพกเกจผ่าน CTAN ก็อดใจรอสักนิด

การย้ายฟอนต์ในครั้งนี้ ปรากฏว่าเมื่อลงมือทำจริง มีบางส่วนที่ไม่เป็นไปตามคาด คือไม่ได้ทำ automake snippet ไว้ให้แพกเกจฟอนต์ดึงไปใช้ เนื่องจาก:

ไม่มีวิธีง่าย ๆ ในการพิจารณาตำแหน่งของ include file โดยถ้าเป็น make ธรรมดานั้น คำสั่ง include สามารถไปค้นหาไฟล์จากไดเรกทอรี /usr[/local]/include ได้เลย แต่ automake กลับมา override คำสั่งนี้ และสามารถ include ไฟล์ได้แค่จากภายใน source tree หรือระบุพาธเต็มเท่านั้น ซึ่งถ้าจะใช้ข้ามแพกเกจก็ต้องเพิ่มสคริปต์ configure มาตรวจสอบยุ่งยากอีก
เมื่อพิจารณาแพกเกจฟอนต์อื่นที่การใช้ฟอนต์ TrueType อาจจะเหมาะกว่า Type 1 เช่น ThaiFonts-Arundina สุดท้ายก็คงได้ไปปรับกฎใหม่อีกอยู่ดี

พิจารณาแล้ว ได้ไม่คุ้มเสีย จึงเลือกตัดความยุ่งยากทั้งหลาย ใช้วิธีตัดแปะกฎเอา คงมีแต่ซอร์สที่ใช้ build ส่วน LIGKERN เท่านั้นที่จะติดตั้งให้ใช้ร่วมกัน

ในการ refactor ครั้งนี้ มีจุดหนึ่งที่ถือเป็นก้าวกระโดดสำคัญ คือการปลดพันธนาการระหว่างฟอนต์กับข้อกำหนดภาษาใน babel จากเดิมที่ thai.ldf จะกำหนดฟอนต์หลักสามแบบ คือ roman, san-serif, teletype สำหรับภาษาไทยไว้ด้วย ทำให้ข้อกำหนดภาษาจำเป็นต้องมีฟอนต์ติดพ่วงไปด้วย สร้างความลำบากใจในการส่งโค้ดเข้ารวมใน babel แต่เมื่อได้สำรวจภาษาอื่น ก็ได้พบวิธีการที่เขาทำกัน คือจะกำหนดแค่ font encoding เท่านั้น ไม่ได้กำหนด family แล้ว LaTeX จะไปหาฟอนต์ตัวใดตัวหนึ่งที่มี encoding ตามที่กำหนดนี้มาใช้ให้เอง (ซึ่งวิธีเลือกนั้นผมยังไม่ได้ค้น) จากนั้น ถ้าผู้ใช้จะใช้ฟอนต์อะไร ถ้าไม่ใช้วิธีกำหนด \usefont ตรง ๆ ก็จะไป \usepacakge ของฟอนต์นั้น ๆ แล้วตัว style ของแพกเกจก็จะกำหนดฟอนต์หลักให้อีกที

ก็เป็นวิธีที่ดี เพราะถ้าต่อไปเราเพิ่มฟอนต์ไทยชุดอื่น ถ้าผู้ใช้ต้องการเลือกใช้ฟอนต์ชุดไหน ก็ไป \usepackage ชุดที่ต้องการเอา ไม่ต้องมีอะไรผูกพ่วงกับข้อกำหนดภาษา

เมื่อแยกขาดออกจากกันได้อย่างนี้ ก็ทำให้ thai.ldf ของเราเบาสบายคล่องตัวขึ้นมาก ขอแค่มาตรวจทานให้ดีสักหน่อย ก็น่าจะส่งเข้ารวมใน babel ได้เลย (โดยอาจจะส่ง lthuni.enc เข้าไปอีกไฟล์หนึ่งด้วย แต่ต้องสำรวจอีกที) และเมื่อพิจารณาสิ่งที่เหลืออยู่นอกจากฟอนต์กับ babel แล้ว ก็เหลือเพียง Emacs macro เล็ก ๆ กับคำสั่งเชลล์เล็ก ๆ เท่านั้น จนทำให้ไม่ต้องมีแพกเกจ ThaiLaTeX อีกต่อไปก็ได้ และนั่นคือสิ่งที่ผมคิดจะทำในขั้นต่อไปหลังจากเสร็จงานครั้งนี้ ThaiLaTeX must die!

สำหรับผู้ใช้ เดิมจะมีแพกเกจ thswitch เพื่อใช้สลับชุดฟอนต์ระหว่างไทย-ละตินอยู่ นอกเหนือจากค่าปริยายในข้อกำหนดภาษา ซึ่งแพกเกจนี้จะยังคงมีผลอยู่ในรุ่นใหม่ที่ได้ตัดฟอนต์ออกไปแล้ว เพื่อเป็นการรักษาความเข้ากันได้กับเอกสารเดิมที่มีอยู่ โดยจะอ้างอิงไปถึงฟอนต์ชุดเดิมที่ได้แยกออกไปเหมือนเดิม ถ้าเอกสารของคุณใช้แพกเกจนี้อยู่แล้ว ก็ไม่มีปัญหา คุณสามารถสลับฟอนต์ในเอกสารด้วยคำสั่ง \rmfamily (หรือ \textrm{}), \sffamily (หรือ \textsf{}) และ \ttfamily (หรือ \texttt{}) ได้ตามปกติ แต่ถ้าไม่ได้ใช้ คำสั่งสลับฟอนต์เหล่านี้จะไม่มีผลในรุ่นใหม่ คือมันจะใช้ฟอนต์ปริยายที่ตรวจพบเพียงฟอนต์เดียวไปตลอดเอกสาร

ถ้าคุณต้องการสลับฟอนต์ในเอกสาร ขอแนะนำให้ใช้แพกเกจ fonts-tlwg ดังนี้:

\usepackage{fons-tlwg}

ซึ่งในขณะนี้ คำสั่งด้านบนมีผลเทียบเท่ากับ \usepackage{thswitch} ทุกประการ และขอแนะนำให้เอกสารใหม่ ๆ ใช้วิธีการนี้แทน thswitch ที่อาจจะถูกตัดออกในอนาคต

ขั้นต่อไป ผมคิดว่าจะทำแบบนี้กับฟอนต์ชุด Arundina เป็นรายต่อไป และผู้ใช้คงเริ่มเห็นภาพ ว่าทำไมต้อง deprecate แพกเกจ thswitch นี้

ThaiLaTeX and Fonts Work Plan

2011-10-13T22:08:00.002+07:00

มีรายการใน TODO list อย่างหนึ่งที่พยายามจะเคลียร์ แต่ก็ดองเอาไว้เพราะขาดสมาธิทำงาน จนกระทั่งได้โอกาสปลีกวิเวกเข้ากรุงแบบไร้เน็ต จึงมีเวลาใช้ความคิดบ้าง ปรากฏว่าได้กระตุ้นให้เกิดความคิดอย่างอื่นตามมาเป็นพรวน

รายการนั้นคือ การเปลี่ยนชื่อแพกเกจฟอนต์ใน Debian ตาม naming convention ใหม่ (ซึ่ง เอาเข้าจริงใช้แค่บางส่วน) ตามข้อกำหนดใหม่ (ที่ใช้จริงแค่บางส่วน) นี้ ชื่อแพกเกจจะไม่ใช่ ttf-* หรือ t1-* หรือ otf-* อีกต่อไป แต่จะชื่อ fonts-* อย่างเดียวโดยไม่แยกชนิด ซึ่งหมายความว่า แพกเกจ thaifonts-scalable ที่เคยแยก binary เป็น ttf-thai-tlwg, otf-thai-tlwg และ t1-thai-tlwg จะต้องยุบรวมเป็น fonts-tlwg หรืออาจจะแตกเป็นแพกเกจย่อย ๆ รายฟอนต์ เป็น fonts-kinnari, fonts-garuda ฯลฯ ก็ได้ แต่สุดท้ายคือมีฟอนต์แค่แบบเดียวเท่านั้น ซึ่งถ้าต้องเลือกก็คงเป็น TTF ถึงแม้ Christian จะแนะว่ายังสามารถทำแพกเกจฟอนต์หลายชนิดโดยตั้งชื่อแยกชนิดกันได้อยู่ แต่เมื่อพิจารณา สถิติ popcon แล้ว ผมคิดว่าอีกสองแบบที่เหลือคงไม่มีความต้องการใช้สักเท่าไร

อีกเรื่องหนึ่งที่เกี่ยวข้องกัน คือ lintian report ที่มีมานานแล้วในแพกเกจ thailatex คือ duplicate-font-file และ font-in-non-font-package โดยรายการแรกเป็นเพราะตัวแพกเกจมีฟอนต์ชุดที่ซ้ำกับในแพกเกจ t1-thai-tlwg ซึ่งถ้าตัด t1-thai-tlwg ออกก็คงหาย แต่รายการหลังนี่แหละที่น่าคิด เพราะแพกเกจ thailatex ไม่ใช่แพกเกจสำหรับฟอนต์ แต่กลับมีฟอนต์รวมมาด้วย เพื่อใช้กับ LaTeX ซึ่งมีระบบฟอนต์แยกต่างหากจากของเดสก์ท็อป

ซึ่งปัญหาการรวมฟอนต์มาใน thailatex นี้ ถ้าเราจะละเลย lintian report นี้ไปเสียก็ไม่มีปัญหา แต่ความจริงแล้ว มันก็มีปัญหาในทางปฏิบัติบ้างในช่วงที่ผ่านมา กล่าวคือ:

ทุกครั้งที่ออกฟอนต์ thaifonts-scalable รุ่นใหม่ ก็จะต้อง generate ฟอนต์ Type 1 แล้วนำมาอัปเดตใน thailatex เพื่อออก thailatex รุ่นใหม่ตามมาเสมอ ซึ่งจะมีหลายรุ่นที่เป็นแค่การอัปเดตฟอนต์เท่านั้น ถ้าย้ายฟอนต์ LaTeX ไปรวมใน thaifonts-scalable เสีย การอัปเดตฟอนต์ก็จะเป็นไปอย่างอัตโนมัติ แล้ว thailatex ก็จะออกรุ่นใหม่เฉพาะเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงในส่วน LaTeX class จริง ๆ เท่านั้น
การเพิ่มฟอนต์ใน thailatex ด้วยวิธีปัจจุบัน จะต้องนำมาเพิ่มในแพกเกจ thailatex โดยตรง ยังมีแพกเกจฟอนต์อื่น ๆ ที่อาจนำมาเพิ่มได้ เช่น thaifonts-arundina หรือแม้กระทั่ง ฟอนต์ชุดสารบรรณ ที่กำลังจะผลักดันกันต่อไป ซึ่งการใช้วิธีเดิมจะไม่สะดวกอีกต่อไปแล้ว สมควรที่จะแยกส่วนของฟอนต์ออกมาจาก thailatex จริง ๆ เสียที

ด้วยเหตุนี้ การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้จึงควรรวมการย้ายฟอนต์ออกจาก thailatex เสียด้วย

แต่การย้ายฟอนต์ออกจาก thailatex ไม่ใช่แค่ย้ายตัวฟอนต์ออกมา แต่ยังมีกรรมวิธีการ build TFM และ virtual font ที่ใช้ LIGKERN ในการจัดเรียงสระและวรรณยุกต์อีกด้วย จึงต้องแยกกระบวนการเหล่านี้ออกมา ทำให้อยู่ในรูปทั่วไปเพื่อใช้กับฟอนต์ทั่วไป (ที่มีลักษณะตามข้อกำหนดบางอย่าง เช่น ใช้ glyph naming convention แบบ uniXXXX) แล้วก็ต้องวางแผน transition สำหรับ Debian และการจัดการแพกเกจใน CTAN ควบคู่กันไปด้วย

หลังจากคิดออกมาหลาย ๆ แบบแล้ว ก็เลือกเอาแบบที่คิดว่าง่ายที่สุด ดังนี้:

thaifonts-scalable:
- เพิ่ม configure option --enable-texfonts
- คัดลอกกฎต่าง ๆ จาก thailatex มาใช้ชั่วคราวเพื่อ build ฟอนต์
- New upstream release (0.4.16)
- สร้าง deb โดยเปลี่ยนชื่อฟอนต์ตามข้อกำหนดใหม่
- เพิ่มแพกเกจ fonts-latex-* โดย Conflicts/Breaks thailatex (<< 0.4.5-3)
thailatex:
- แยกเอาส่วนกระบวนการ build ฟอนต์ออกมา คือ:
  - make rule สำหรับ build และติดตั้งฟอนต์ ซึ่งทางที่สะดวกที่สุดคือทำเป็น snippet สำหรับ include ใน Makefile.am แล้วก็เขียนแมโคร m4 เพื่อใช้กำหนดตัวแปรต่าง ๆ ให้กับกฎ แล้วให้แพกเกจฟอนต์นำไปใช้ใน configure.ac
  - กฎ LIGKERN โดยติดตั้งลงในระบบเพื่อให้ make rule ดึงไปใช้
  - lthuni.enc อาจติดตั้งรวมกับ make rule หรือกฎ LIGKERN หรือจะใช้จากในไดเรกทอรี TEXMF เลยก็ได้
- ตัดฟอนต์ออก
- New upstream release (0.4.6)
- สร้าง deb โดย Depends fonts-latex-*
thaifonts-scalable:
- เปลี่ยนกฎการ build ให้ไปใช้รูปทั่วไปที่ thailatex ติดตั้งไว้
- New upstream release (0.4.17)
- สร้าง deb โดย Build-Depends thailatex (>= 0.4.6)
CTAN upload: thailatex + thaifonts-scalable
แพกเกจฟอนต์อื่น:
- เพิ่ม configure option --enable-tex-fonts เหมือน thaifonts-scalable
- New upstream release
- สร้าง deb โดย Build-Depends thailatex (>= 0.4.6)
- CTAN upload

บันทึกแผนงานไว้ก่อนครับ เดี๋ยวทยอยทำ

Sarabun to be Freed

2011-10-12T14:23:00.002+07:00

ข่าวดีข่าวหนึ่งที่ผมได้รับมาตั้งแต่ตอนที่ยังอยู่ที่ DebConf ที่บอสเนียก็คือ ฟอนต์ชุด DIP/SIPA ได้รับอนุมัติให้เปลี่ยน license เป็น GPL แล้ว โดยครั้งนี้ได้รับอนุมัติจากทั้งผู้อำนวยการ (รักษาการ) SIPA และอธิบดีกรมทรัพย์สินทางปัญญาเลย จึงถือได้ว่ามีผลทางกฎหมายแน่นอน

ว่าจะเขียนถึงเรื่องนี้แต่ก็ติดงานโน่นนี่จนไม่ได้เขียนเสียที นี่ก็ล่วงเลยมา 3 เดือนครึ่งแล้ว ถึงจะช้าแต่ก็ยังอยากเขียนถึง

นับว่าเป็นความคืบหน้าอย่างมากสำหรับการผลักดันฟอนต์ชุดนี้เข้าในดิสโทรลินุกซ์ต่าง ๆ ที่เหลือก็คือ รอให้ทีมงานของ SIPA ปรับแก้ข้อมูล license ของฟอนต์ตามที่ได้รับอนุมัติแล้วประกาศออกฟอนต์ชุดใหม่อย่างเป็นทางการ เพื่อที่เราจะได้มีวัตถุดิบที่สามารถใช้เป็นฐานในการพัฒนากันต่อไป

อีกเรื่องหนึ่งที่อยากเสนอแนะก็คือ ควรมี upstream maintainer ที่จะคอยดูแลและรับแพตช์จากที่ต่าง ๆ เพราะถ้าประกาศออกไปด้วย GPL เฉย ๆ ก็ยากที่จะควบคุมมาตรฐานของฟอนต์ คนที่เอาไปดัดแปลงแก้ไขก็ไม่รู้ว่าจะส่งแพตช์ปรับปรุงไปที่ไหน ก็เป็นไปได้ที่จะมีการ fork ออกไปมากมาย

แน่นอนว่าทางเลือกที่ดีที่สุดคือ SIPA เป็นผู้ดูแลเอง หรือมิฉะนั้น ก็อาจจะให้คนภายนอกตั้งโครงการขึ้นมา เหมือนที่ TLWG คอยดูแลฟอนต์แห่งชาติของเนคเทคผ่านโครงการ thaifonts-scalable อยู่ ซึ่งอันที่จริง ก็ได้มีโครงการ thaifonts-siampradesh ที่ดัดแปลงไปจากฟอนต์ชุด DIP/SIPA อยู่ก่อนแล้ว ถ้าจะให้ดูแลต่อก็ย่อมเป็นไปได้ เพียงแต่เราอาจจะขาดทรัพยากรสำหรับ OS อื่นที่ไม่ใช่ลินุกซ์ไปเท่านั้น

แต่ไม่ว่าอย่างไร ตอนนี้ผู้ครองบอลคือ SIPA ที่จะต้องออกฟอนต์ชุดใหม่อย่างเป็นทางการเสียก่อน ฝ่ายอื่น ๆ จึงจะสามารถรับลูกไปทำต่อได้

หัวข้อนี้ เมื่อรวมกับหัวข้อ localization ของเนคเทค ก็สามารถบรรจุเป็นวาระใน workshop ของ Thailand Mini-DebConf 2011 ได้เหมือนกันนะนี่

Thanks

2011-10-04T17:41:00.001+07:00

ขอ ขอบคุณ คุณวิทยา และคุณ Thanathip Limna ที่ได้ หย่อนสตางค์ลงหมวก เพื่อสนับสนุนงานพัฒนาของผมในเดือนกันยายนที่ผ่านมา โดยสำหรับคุณวิทยา ขอขอบคุณย้อนหลังไปถึงการหย่อนสตางค์เมื่อปลายเดือนมิถุนายนก่อนที่ผมจะไป DebConf ด้วย

ช่วงนี้ชีวิตผมยังไม่หายวุ่นสักเท่าไร ยังคงมีการขัดจังหวะจากหลายทางอย่างสม่ำเสมอจนตั้งสมาธิได้ยาก แต่พยายามเจียดเวลามาทำงานซอฟต์แวร์เสรีอยู่เรื่อย ๆ ครับ งานเล็ก ๆ น้อย ๆ ที่ไม่ต้องการสมาธิมากก็ทยอยเคลียร์ไปทีละอย่าง ขอบคุณสำหรับทุกกำลังใจครับ

Yangon

2011-09-20T15:37:00.002+07:00

หลังจาก blog ที่แล้ว ได้เล่าถึงการไปเยือนย่างกุ้งเพื่อบรรยายเกี่ยวกับ Debian ว่าจะเขียนต่อเรื่องพม่าโดยทั่วไป แต่ก็ติดเรื่อง แปล GNOME 3.2 ก่อน tarballs due ของ RC อยู่ เพิ่งจะมีเวลาเขียนต่อก็ตอนนี้เอง

พม่าโดยทั่วไป ถ้าไม่นับเรื่องภาษาแล้ว ก็ถือได้ว่ามีอะไรคล้ายกับไทยพอสมควร

ผู้คน

ผู้ชายชาวพม่าส่วนใหญ่ยังคงนุ่งโสร่งกันเป็นธรรมดา แม้ในโอกาสที่เป็นทางการ สิ่งที่เป็นสมัยใหม่คงเป็นเสื้อเชิ้ต แต่ยังไม่พบการผูกเนคไทร่วมกับการนุ่งโสร่งแต่อย่างใด แต่ก็มีผู้ชายบางส่วนที่นุ่งกางเกงตามแบบตะวันตกบ้างเหมือนกัน ส่วนใหญ่เป็นคนสมัยใหม่

แต่เมื่อผ่านสวนสาธารณะ คนที่ออกวิ่งจ๊อกกิงทุกคนนุ่งกางเกงกีฬานะครับ ไม่มีใครนุ่งโสร่งวิ่ง ;-)

ส่วนผู้หญิง จะนุ่งซิ่นยาวกรอมเท้า เป็นภาพที่คล้ายกับที่ลาว แต่ต่างกันที่ลวดลายของซิ่นที่ดูแล้วรู้ทันทีว่าแบบไหนพม่าแบบไหนลาว ผู้หญิงบางคนนุ่งซิ่นที่ถักทอลวดลายสวยงามมาก ดูจะบ่งบอกฐานะของบุคคล

และเอกลักษณ์อย่างหนึ่งของสาวพม่าคือการไว้ผมยาวโดยผูกรวบเป็นหางม้า ความยาวของผมเป็นที่สะดุดตามาก บางคนยาวถึงสะโพก แต่ที่ยาวที่สุดที่ผมเห็นนั้น ยาวถึงครึ่งขาท่อนบนทีเดียว

แต่ถ้าเป็นหญิงสูงอายุ จะเกล้าผมเป็นมวยแล้วปักปิ่น

และที่สะดุดตาอีกอย่าง คือการประแป้งชนิดหนึ่งที่แก้มของผู้หญิงทุกนาง โดยจะเห็นแป้งตั้งแต่เช้าจรดเย็น ลักษณะคล้ายการประดินสอพองของไทย แต่แป้งจะสีออกเขียวอ่อน จากความรู้ที่ได้จากชาวพม่า เป็นแป้งที่ทำจากหัวของพืชชนิดหนึ่ง

ชาวพม่ายังคงเคี้ยวหมากกันโดยทั่วไป เดินไปตามท้องถนนจะเห็นรอยน้ำหมากบนทางเท้าอยู่ทั่วไป และจะได้กลิ่นน้ำหมากจาง ๆ อยู่ตลอด ชวนให้นึกถึงบรรยากาศชนบทไทยสมัยก่อนที่ผมเคยได้สัมผัสตอนเด็ก

บ้านเมือง

ย่านที่ผมพักในย่างกุ้งนั้น อยู่ใกล้ใจกลางเมืองซึ่งเป็นเมืองเก่าตั้งแต่ยุคอาณานิคม ถนนถูกซอยเป็นตารางถี่ยิบ บ้านเรือนเป็นตึกแถวอายุมากแล้ว ไม่ค่อยจะมีไฟถนน กลางคืนอาศัยไฟจากบ้านเรือนเป็นหลัก แต่ในส่วนที่ติดถนนใหญ่จะมีร้านรวงขายของชำ มือถือ หรือ accessory ของไอทีอยู่หนาแน่น

ศาสนสถานของหลากหลายศาสนาก็มีแทรกอยู่ทั่วไป มีมัสยิดมุสลิม ศาลเจ้าแบบพุทธ หิ้งบูชาที่โคนต้นไม้แบบฮินดู โรงพยาบาลฟรีสำหรับผู้อนาถาของมุสลิม ส่วนโบสถ์คริสต์ที่เห็นจะไปตั้งบนถนนใหญ่

บนถนน ที่พม่าจะขับรถเลนขวา แต่น่าแปลกใจว่ารถเกือบทั้งหมดมีที่นั่งคนขับอยู่ทางขวา เวลานั่งไปในรถแล้วยิ่งเพิ่มความหวาดเสียวเป็นสองเท่า จากเดิมที่เราไม่คุ้นเลนขวาอยู่แล้ว ยังเห็นคนขับอยู่ด้านชิดริมถนน บางครั้งเวลาจะเลี้ยวแอบเห็นคนขับต้องชะโงกหน้าดูรถจากทางแยกก่อนเลี้ยว และเวลาจะขึ้นรถต้องไปเปิดประตูทางฝั่งกลางถนน

รถยนต์ส่วนใหญ่ที่พม่ามีสภาพเก่ามาก เข้าไปนั่งจะได้กลิ่นอับของรถเก่าแทบทุกคัน แท็กซี่บางคันไม่มีที่ไขกระจก เวลาฝนตกคนขับจะหยิบมือหมุนอันหนึ่งมาสวมเพื่อหมุน แล้วเวียนต่อให้ผู้โดยสารไขทีละประตูจนครบ ฟังแล้วอาจจะแปลกใจเล็กน้อย เพราะปกติแท็กซี่ที่เมืองไทยไม่ค่อยมีการเปิดปิดกระจก ก็เพราะแท็กซี่เมืองไทยติดแอร์ แต่แท็กซี่พม่าไม่มีแอร์ อยู่ย่างกุ้งมาอาทิตย์หนึ่ง เพิ่งจะเห็นแท็กซี่ติดแอร์แค่คันเดียวเท่านั้น ขับรถไปพอคนขับเกิดอยากจะคายหมาก ก็ต้องรอจังหวะติดไฟแดง เปิดประตูออกไปบ้วนลงพื้นถนน บ้วนทางหน้าต่างไม่ได้เพราะปิดกระจกอยู่

อ้อ แต่เห็นอย่างนี้ ไฟจราจรที่พม่าเป็น LED มีการนับถอยหลังทุกสี่แยกนะครับ และเป็นอย่างนี้มาตั้งแต่เมื่อสิบกว่าปีก่อนที่ผมเคยไปเยือน ขณะนั้นสี่แยกในเมืองไทยยังไม่มีที่ไหนมีเลย

เมื่อเข้าสู่ถนนเล็ก จะพบสามล้อถีบให้บริการ ลักษณะไม่เหมือนสามล้อถีบบ้านเรา คือคนขับจะอยู่ทางซ้าย ที่นั่งผู้โดยสารจะพ่วงอยู่ทางขวา (นี่สิถึงจะถูกหลัก) โดยเป็นที่นั่งเล็ก ๆ แคบ ๆ สองที่หันไปด้านหน้ากับด้านหลัง เอาพนักชนกัน ก็จะนั่งได้สองคนแบบห้อยเท้า ไม่มีประทุนบังแดดบังฝน ถ้าอยากมีร่มก็กางร่มถือเอาเอง

อาหารการกิน

อาหารของพม่านับว่าคุ้นลิ้นคนไทยพอสมควร โดยมีอาหารคล้ายไทย บางจานคล้ายที่อีสาน เช่น แกงหน่อไม้ใส่ใบย่านาง นอกจากนี้ก็มีอาหารสไตล์จีนและอินเดียบ้าง ร้านอาหารที่มีให้เห็นทั่วไปจะเป็นอาหารไทย (ข้าวผัด ผัดกะเพรา ผัดคะน้า ต้มยำกุ้ง ฯลฯ) อาหารไทใหญ่ (ก๋วยเตี๋ยวฉาน) แล้วก็อาหารมุสลิม (ข้าวหมกไก่) มีร้านอาหารจีนที่ขึ้นชื่อคือ Golden Duck (เป็ดย่าง อาหารโต๊ะจีน)

รสชาติอาหาร มีอาหารรสจัดบ้าง แต่เท่าที่ได้ชิมมายังไม่มีจานไหนเผ็ดเกินลิ้นผม (ผมเป็นคนกินเผ็ดได้น้อยมากตามมาตรฐานคนไทย) อาจจะยังไม่เจอของจริงก็เป็นได้ ที่ร้านอาหารพม่า จะเสิร์ฟซุปให้ซดคล่องคอฟรี น้ำดื่มฟรี และถ้าครบเครื่องจริง ๆ จะมีน้ำตาลปึก (ภาษาพม่าเรียก ชากรี) เป็นชิ้น ๆ ให้กินฟรีหลังอาหารด้วย

ของหวาน ที่ได้ชิมสองอย่างรสชาติคล้ายของไทยมาก อย่างแรกคล้ายซ่าหริ่ม แต่จะมีเครื่องเป็นขนุนและไอศกรีมหนึ่งก้อนด้วย ใส่กะทิน้ำเชื่อม เสิร์ฟมาในแก้วทรงสูง ผมจำชื่อเรียกไม่ได้เสียแล้ว ส่วนอย่างที่สอง เรียกว่า "มอนต์เลซอง" (Montlasoung - မုန့်လေသင်း) รสชาตินึกถึงปลากริมไข่เต่าที่ไม่มีไข่เต่าเลย แล้วเติมมะพร้าวขูดลงไปลอยปนอยู่กับชิ้นปลากริมยาว ๆ รสชาติคล้ายกันมาก

ขนมที่พม่าหลายชิ้นที่ได้ชิม จะหนักหวานแต่ไม่หวานจัด หลายอย่างมีกลิ่นนมข้น ไม่ทราบเหมือนกันว่าใส่นมข้นตรง ๆ เลย หรือเป็นส่วนผสมที่คล้ายนมข้น แล้วก็จะมีรสหวานแบบน้ำตาลปึกปนอยู่ด้วยเสมอ ๆ อ้อ.. ที่พม่ามีขนมครกขายตามข้างทาง เหมือนขนมครกทรงเครื่องของไทยมาก ๆ

และที่พม่า ขนมเช้าที่คนไทยเรียกติดปากแบบผิดเพี้ยนว่า ปาท่องโก๋ นั้น ที่พม่าเรียกว่า E Kya Kway (အီကြာ‌ကွေး - อีจาเกฺว) หรือตามภาษาแต้จิ๋วว่า อิ่วจาก้วย (油炸粿) นั่นเอง

อีกคำที่มีประโยชน์เวลาไปเห็นเมนูอาหาร คือ Kailan หมายถึงผักคะน้า

ภาษา

ภาษาพม่าอยู่ในตระกูลจีน-ทิเบต ซึ่งไม่มีความใกล้เคียงกับไทยเลย แต่ก็มีคำหลายคำที่อาจจะฟังกันรู้เรื่อง โดยเฉพาะคำบาลี-สันสกฤต แต่ต้องทำความเข้าใจเรื่องวิธีออกเสียงสักหน่อย

เสียงที่แปลกที่สุดคือเสียง ร หรือ r ภาษาพม่าจะออกเป็น ย ยกเว้นในคำยืมจากภาษาอื่นจึงจะออกเสียงเป็น ร ดังนั้น ชื่อเมือง Rangoon จึงออกเสียงว่า ย่างกุ้ง ไม่ใช่ ร่างกุ้ง ตรงนี้ คุยกับ น้องชาย ซึ่งชอบค้นคว้าเรื่องภาษาเหมือนกันก็ได้ข้อสังเกตว่า เสียง ร น่าจะเป็นสิ่งแปลกปลอมสำหรับภูมิภาคนี้ เพราะภาษาลาวแท้ก็ไม่มีเสียง ร แต่จะออกเสียงเป็น ฮ เช่น เรือน (ເຮືອນ) ออกเสียงเป็น เฮือน จนกระทั่งมีการยืมคำจากภาษาต่างประเทศ จึงได้มีอักษร ร ระคัง (ຣ ຣະຄັງ) ขึ้นมาแทนเสียง ร หรือถ้าไปดูภาษาจีนก็ไม่มีเสียง ร เช่นกัน ไม่ว่าจะจีนแต้จิ๋ว ฮกเกี้ยน กวางตุ้ง หรือกระทั่งจีนกลาง เสียง r ในพินอินก็จะออกเสียงเป็น ย เหมือนพม่า (ที่มีบางตำราออกเสียงเป็น ร ห่อลิ้นนั้น น่าจะเป็นเสียงเพี้ยนมากกว่า) จะมีก็แต่ภาษาเขมรเท่านั้น ที่รัวลิ้นเสียง ร ชัดถ้อยชัดคำ เมื่อภาษาไทยกลางรับภาษาเขมรเข้ามาปนกับภาษาไทยดั้งเดิม จึงได้เกิดการรัวลิ้นของเสียง ร ตามเขมร แต่ถ้าเป็นภาษาไทยถิ่นอื่นโดยทั่วไป จะไม่มีเสียง ร รัวลิ้นนี้

เสียงถัดมาที่เจอบ่อย คือ กฺร (ကြ) หรือ กฺย (ကျ) ซึ่งจะ romanize เป็น ky ทั้งคู่ แต่ออกเสียงเป็น จ เช่น ชื่อ Aung San Suu Kyi (အောင်ဆန်းစုကြည် - อองฉันจุกฺรี) จะออกเสียงเป็น อองชันสุจี (ฉ ออกเสียงเป็น sh, จ ออกเสียงเป็น ซ) ตรงนี้น่าจะเป็นหลักการเดียวกับอักษรควบไม่แท้ ทฺร = ซ ที่เรารับมาจากภาษาเขมร

เสียงถัดมาคือเสียง ส (သ) พม่าจะออกเป็น th กัดลิ้นแบบในคำว่า three ในภาษาอังกฤษ และจะ romanize เป็น th เช่น ชื่อในภาษาบาลี สุระ พม่าจะเขียนเป็น Thura ออกเสียงว่า ธุ่ยะ

อักษรพม่า มาจากอักษรมอญซึ่งเป็นต้นแบบของอักษรธรรมล้านนาและธรรมอีสานเช่นกัน ดังนั้นจึงพอจะเห็นเค้าโครงของตัวอักษรที่คล้ายกันได้ แต่เนื่องจากภาษาพม่าเป็นคนละตระกูลกับภาษาตระกูลไท จึงมีหน่วยเสียงที่แตกต่างกัน และไม่สามารถอ่านสระพม่าได้ง่าย ๆ ด้วยการเทียบกับอักขรวิธีไทยแม้จะแกะอักษรออก แต่ถ้าเป็นการเขียนภาษาบาลี-สันสกฤตล่ะก็ น่าจะพออ่านได้

ไอทีทั่วไป

ที่พม่า การใช้คอมพิวเตอร์และอินเทอร์เน็ตค่อนข้างทุลักทุเล ปัญหาที่พบ เช่น:

ไฟตกบ่อย แม้แต่ในโรงแรมชั้นนำ บ้านเรือนทั่วไปจะมีไดนาโมสำหรับปั่นไฟเวลาไฟดับเสมอ วันหนึ่ง ๆ ดับวันละหลายครั้ง ถ้าเป็นสำนักงานที่ต้องใช้คอมพิวเตอร์ล่ะก็ UPS ถือเป็นสิ่งจำเป็นที่ขาดไม่ได้เลย
อินเทอร์เน็ตไม่ได้มีทั่วไป จะมีเฉพาะในร้านอินเทอร์เน็ตหรือตามสำนักงานเท่านั้น และแม้จะมี hotspot ในบางที่ แต่การเข้าใช้จะซับซ้อนมาก ต้องผ่านพร็อกซีแล้วไปเจอ captive portal อีกชั้น หลังจากต่อเน็ตได้แล้ว ผมแทบไม่กล้าปิดเครื่องเลย
มี ISP เพียงสองเจ้า ของรัฐเจ้าหนึ่ง และ subsidise จากรัฐอีกเจ้าหนึ่ง สรุปแล้วก็เสมือนมีเจ้าเดียวนั่นเอง
แบนด์วิดท์สูงสุดคือ 2 Mbps แต่โดยปกติจะช้ากว่านี้
โดยปกติ พอร์ตที่จะเปิดให้ใช้มีเพียง http และ https นอกนั้นบล็อคหมด ทำให้ไม่สามารถใช้ ssh ในการ commit กับ VCS ได้เลย นับว่าโหดพอ ๆ กับ สวทช. บ้านเราทีเดียว!
แม้เมื่อไปตั้งเซิร์ฟเวอร์ที่ศูนย์ข้อมูล ก็สามารถขอให้เปิด ssh ได้แค่ในประเทศเท่านั้น กล่าวคือ ไม่สามารถ remote เข้าไปดูแลเครื่องจากต่างประเทศได้เลย ต้องให้คนในประเทศทำล้วน ๆ และคนในประเทศก็ ssh ออกนอกประเทศไม่ได้ด้วย
อินเทอร์เน็ตมีการ filter อย่างเข้มงวด เว็บหนังสือพิมพ์ต่างประเทศจะถูกบล็อคหมด รวมถึงหนังสือพิมพ์ภาษาอังกฤษของไทยอย่าง Bangkok Post หรือ Nation ด้วย

อย่างไรก็ดี สิ่งที่น่ารักของพม่าก็คือ มีเต้าเสียบไฟที่เกือบจะเป็น universal อยู่ทั่วไป เพราะมาตรฐานเต้าเสียบของพม่าจะใช้ปลั๊กสามขาอันเบ้อเริ่มแบบอังกฤษ แต่เนื่องจากมีการซื้อเครื่องใช้ไฟฟ้าจากประเทศเพื่อนบ้านหลายแหล่ง ทั้งไทย มาเลเซีย สิงคโปร์ ญี่ปุ่น จีน ฯลฯ จึงจำเป็นต้องทำเต้าเสียบให้รองรับปลั๊กแบบต่าง ๆ จึงสามารถพบเต้าเสียบที่เกือบจะ universal ได้ตามผนังทั่วไป

ที่พม่า โทรศัพท์แอนดรอยด์ที่แพร่หลายที่สุด คือ Huawei เจ้าภาพใจดีให้ผมยืมใช้สำหรับติดต่อระหว่างที่อยู่พม่า ใช้การได้ดีทีเดียว อย่างน้อย แอนดรอยด์ก็รุ่นใหม่กว่า HTC ของผมเยอะ ^_^'

เก็บภาพที่ย่างกุ้งมานิดหน่อยครับ เชิญชมได้

สุดท้าย ต้องขอขอบคุณคุณหง่วยตุน (Ngwe Tun) เจ้าภาพผู้แสนอารี ที่คอยดูแลผมอย่างดีระหว่างอยู่ที่พม่า รวมทั้งคอยตอบข้อสงสัยต่าง ๆ เกี่ยวกับพม่าให้กับผมอย่างไม่รู้เบื่อ

Yangon Visit

2011-09-14T13:56:00.002+07:00

ไปเยือนย่างกุ้งระหว่างวันที่ 4-11 ก.ย. ที่ผ่านมาครับ เนื่องจากคุณ Ngwe Tun จากพม่าได้มาชวนผมไปบรรยายเรื่องการทำแพกเกจ Debian เพื่อช่วยให้ทีมพม่าสามารถเริ่มทำดิสโทรลินุกซ์ท้องถิ่นได้ (เพิ่งมาพบทีหลังว่าเขามีการ แปะประกาศ กันเป็นเรื่องเป็นราวเลย)

วันแรกเป็นการเปรียบเทียบการรองรับภาษาไทยกับพม่าใน GNU/Linux ซึ่งผมต้องเตรียมสไลด์แบบเร่งด่วน เพราะเดิมคิดว่าเป็นการพูดคุยแบบไม่เป็นทางการ ที่ไหนได้ มีผู้อำนวยการของ MCF (Myanmar Computer Federation) มาเป็นประธานเลยทีเดียว

ภาษาพม่านั้น มีการรองรับไปมากพอสมควร สามารถใช้ภาษาพม่าผ่านฟอนต์ OpenType ที่ใช้ GSUB ล้วน ๆ โดยไม่พึ่งพากลไกใน rendering engine เลย ซึ่งอาจมีปัญหาบ้างในการวาดข้อความปริมาณมาก ๆ เพราะจะกิน CPU หนักกว่าใช้ rendering engine

input method ของพม่า มี XKB map แล้ว มี input method ที่อิงบน keymagic และ ibus ที่สามารถสลับลำดับจาก visual order เป็น ~~logical~~ phonetic order ในแบบ preedit ได้ (ภาษาพม่าใช้ ~~logical~~ phonetic order แต่พิมพ์ดีดพม่าจะป้อนในแบบ visual order เหมือนภาษาไทย) แต่ยังแก้ในแบบ context-sensitive ไม่ได้ พอดีนักพัฒนามาเข้าประชุมด้วย ผมจึงเล่าเรื่อง surrounding API ของ GTK+ ไป และบอกว่าได้ขอเพิ่ม API ใน ibus ไปแล้วด้วย ปรากฏว่าเขาตรวจสอบ document อย่างรวดเร็วและได้แนวทางพัฒนาแล้ว อืมม์.. ภาษาไทยสิยังไม่ได้ทำเลย ฮ่า ๆ

เกี่ยวกับการแก้ไขข้อความนี้ ภาษาพม่ามีการใช้งานแปลก ๆ อยู่ในเรื่องการเลื่อนเคอร์เซอร์ คือเขาไม่ได้ต้องการเลื่อนทีละเซลล์หรือ cluster เหมือนภาษาทั่วไป แต่ต้องการเลื่อนทีละพยางค์ แม้ผมจะได้บอกเขาไปว่าการเลื่อนเคอร์เซอร์เป็นคนละส่วนกับการตัดบรรทัดนะ สามารถทำแยกกันได้ เขาก็ยังยืนยันว่าต้องการเลื่อนทีละพยางค์ ผมจึงแนะให้เขาตรวจสอบ UAX #29 เพื่อหาทางเสนอแก้ไขต่อไป

โลแคลพม่ามีเรียบร้อยแล้ว ทั้งใน GNU C library และ CLDR ของยูนิโค้ด และยังมีแอพเพล็ตปฏิทินพม่าสำหรับ gnome-panel อีกด้วย (ปฏิทินพม่าเป็นจันทรคติ เวลาอ่านหนังสือพิมพ์พม่าก็จะพบการแสดงวันที่ของฉบับทั้งแบบสากลและแบบพม่า)

การตัดคำของพม่ายังไม่มีการรองรับในโปรแกรมทั่วไป แต่มีงานวิจัยใน Myanmar NLP Lab เกี่ยวกับการตัดคำอยู่ โดยพยายามใช้ trigram แต่ผมได้ให้ข้อสังเกตว่า การตัดคำโดยทั่วไปของภาษาไทยในเดสก์ท็อปจะต้องการความเร็วและการประหยัดหน่วยความจำ จึงมักใช้พจนานุกรมอย่างเดียวมากกว่า โดยพยายามใช้ heuristics ต่าง ๆ ช่วยเพิ่มความถูกต้อง แต่ถ้าเป็นงาน NLP แล้ว แน่นอนว่าจะต้องการความถูกต้องมากกว่านั้น และต้องการข้อมูลสถิติมาช่วย

ประเด็นของภาษาพม่าอีกเรื่องหนึ่งคือการ abuse รหัสยูนิโค้ด โดยพยายามใช้รหัสในช่องที่สงวนไว้มาแทนอักขระประสมบางชุด แล้วก็อ้างกันว่าเป็นการทำมาตรฐานยูนิโค้ด โดยมีรูปแบบการ abuse เหล่านี้อย่างน้อย 14 แบบ! ทำให้ไม่สามารถถ่ายโอนข้อมูล plain text กันได้ ต้องมีฟอนต์กำกับไปด้วยเสมอ ตรงนี้ทีแรกเขาเรียกว่า variation ผมจึงบอกเขาว่า ควรเรียกว่า abuse จะถูกต้องกว่า เพราะการทำตามมาตรฐานยูนิโค้ดนั้น ไม่ใช่แค่การใช้รหัส แต่หมายถึงการทำตาม guidelines ต่าง ๆ ของยูนิโค้ดที่กำกับมาด้วย

และผมได้เล่ากรณี ฟอนต์ Sarabun IT9 ของเราเป็นตัวอย่างเปรียบเทียบด้วย ว่านี่คือตัวอย่างการ abuse ของไทย และเราได้แก้ไขด้วยการ สร้างผังแป้นพิมพ์สำหรับป้อนเลขไทยด้วย numpad

สำหรับงานแปล ทีมพม่าทีมใหม่กำลังเริ่มแปล GNOME และพยายาม take over ทีมปัจจุบัน ในช่วงที่เราประชุมกันอยู่นั้น ก็มีบางช่วงที่ได้เห็นทีมพม่าถกกันเรื่องการบัญญัติศัพท์ไอทีกันอย่างออกรส หลังจากที่เขาได้ glossary แล้ว ก็จะไปตรวจแก้คำแปลต่าง ๆ ให้เป็นไปในแนวเดียวกัน ก่อนที่จะติดต่อขอ submit คำแปลต่อไป

จากนั้น ตลอดสามวันถัดมา ผมก็ได้นำเสนอ tutorial เรื่อง Debian Packaging ซึ่งเป็นจุดประสงค์หลักของการมาครั้งนี้ โดยได้นำเสนอตั้งแต่วิธี build deb, วิธี upload, การใช้ QA tools, การสร้างแพกเกจซอฟต์แวร์, การกระจายแพกเกจโดยอัปโหลดอย่างเป็นทางการ หรือทำ repository ต่างหากแบบออนไลน์ หรือทำเป็น live CD

นอกจากนี้ ก็ได้ใช้เวลาช่วงบ่ายของแต่ละวันในการเซ็ต Debian mirror ในพม่า โดยได้นำเสนอข้อมูลเบื้องต้นของ Debian Mirroring & Caching ด้วย

ปัญหาหลักของการใช้ Debian ในพม่าตอนนี้คือการเข้าถึงอินเทอร์เน็ต ปัจจุบันอินเทอร์เน็ตยังไม่เข้าถึงตามบ้าน จุดที่จะใช้เน็ตความเร็วสูงได้ก็จะมีเพียงอินเทอร์เน็ตคาเฟ่ หรือไม่ก็ตามองค์กรไอที ดังนั้น สื่อหลักในการกระจายซอฟต์แวร์จึงเป็น CD หรือ DVD ซึ่งก็หมายความว่า ผู้ใช้ Debian จะใช้รุ่น stable เป็นหลัก ซึ่งไม่เหมาะกับผู้ใช้เดสก์ท็อปอย่างยิ่ง จะบอกให้เขา dist-upgrade เป็น testing ก็ไม่ได้ เพราะเขาไม่มีอินเทอร์เน็ตใช้กัน จะติดตั้ง testing ก็ยังไม่มีแผ่น official ให้ติดตั้ง netinst ยิ่งเป็นไปไม่ได้เลย ด้วยสภาพเช่นนี้ Debian จึงเป็นรองดิสโทรอื่นอย่าง Ubuntu

การตั้ง Debian mirror ในพม่าจึงเป็นจุดเริ่มต้นที่จะทำให้ผู้ใช้ Debian ในพม่าได้รับความสะดวกมากขึ้น สำหรับผู้ที่เข้าถึงอินเทอร์เน็ตก็จะสามารถอัปเกรดได้รวดเร็วขึ้น และสำหรับผู้ที่ไม่สามารถเข้าถึงอินเทอร์เน็ต ทีมท้องถิ่นก็ยังสามารถตัดแผ่นทำ live CD จากรุ่น testing แจกจ่ายได้อย่างสะดวก เมื่อเทียบกับไม่มี mirror ในประเทศ

วันสุดท้าย มีการนำเสนอแนะนำ Myanmar NLP Lab และงานวิจัยต่าง ๆ ซึ่งมีทั้ง OCR, information retrieval, machine translation และทรัพยากรทางภาษาของพม่า เช่น dictionary, lexicon, corpus ในส่วนของ OCR นั้น เขาใช้ tesseract เป็นกลไก ปัจจุบันความถูกต้องอยู่ที่ 81%

นอกจากนี้ ทางพม่ายังได้เสนอความช่วยเหลือทางเทคนิคสำหรับ โครงการอักษรอีสาน ของผม โดยได้แนะนำให้คุยกับนักพัฒนาฟอนต์พม่าเกี่ยวกับเทคนิคที่เขาใช้บนแมค ซึ่งสามารถนำมาประยุกต์ใช้กับอักษรธรรมอีสานได้ นอกจากนี้ ยังได้ให้เครื่อง Mac Mini มาเครื่องหนึ่งสำหรับทดสอบและพัฒนาฟอนต์ด้วย

เชื่อว่าต่อไปชุมชนลินุกซ์ไทย-พม่าคงจะมีความร่วมมือกันมากขึ้นในอนาคต

เรื่องทางเทคนิคก็คงมีเพียงเท่านี้ ไว้ blog หน้าค่อยเขียนถึงเรื่องทั่วไปของพม่าครับ

DebConf11 Last Days

2011-08-04T22:28:00.002+07:00

เขียน blog เกี่ยวกับ DebConf 11 มาได้ ๔ ตอน (ตอนที่ ๐, ตอนที่ ๑, ตอนที่ ๒, ตอนที่ ๓) ก็มีอันต้องหยุดเขียน เพราะต้องง่วนแก้ปัญหา debianclub.org หนึ่ง (ซึ่งเป็น SSH session ที่ทรมานมาก ด้วยระยะทางที่ไกล) และพยายามเข้า hacklab ทำงานอีกหนึ่ง ก็ขอมาสรุปทีเดียวละกัน

เกี่ยวกับบอสเนีย

บอสเนียผ่านศึกสงครามมาหลายครั้ง ถูกยึดครองโดยจักรวรรดิโรมัน, จักรวรรดิออตโตมาน, จักรวรรดิออสเตรีย-ฮังการี ถูกโครเอเชียและชาวเซิร์บถล่มในสงครามโลกครั้งที่ ๒ และยังมีสงครามฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ที่เกิดขึ้นล่าสุดอีกด้วย
ผลของสงคราม ทำให้เมือง Banja Luka มีประชากรผู้หญิงมากเป็น ๗ เท่าของชาย เพราะผู้ชายต้องไปรบและตายในสนามรบเสียเยอะ
สมัยโรมัน โรมันยึดครอง Banja Luka โดยไม่ได้บริหารอะไรเลย เพราะชัยภูมิเป็นหุบเขา เข้าถึงลำบาก มีเพียงการตัดถนนเลียบแม่น้ำที่เป็นพรมแดนธรรมชาติกับโครเอเชียเท่านั้น
เมื่อคริสตศาสนาเข้าสู่ยุโรป พื้นที่ยุโรปตะวันออกนับถือนิกายออร์โทดอกซ์เป็นหลัก ในขณะที่ทางยุโรปตะวันตกจะนับถือนิกายแคทอลิก แต่บอสเนียมีนิกายของตนเองต่างหาก นิกายนี้เชื่อว่าพระเยซูคือมนุษย์คนหนึ่งซึ่งเป็นแบบอย่างในการดำรงชีวิต ไม่ได้เป็นบุตรพระเจ้า และจะมีนักบวชอาวุโสคอยสืบทอดคำสอนของพระเยซู เป็นหลักของบ้านเมือง ส่วนกษัตริย์นั้น เพื่อความอยู่รอดท่ามกลางขั้วอำนาจต่าง ๆ บางครั้งต้องประกาศพระองค์เป็นแคทอลิกบ้าง ออร์โทดอกซ์บ้าง แล้วแต่รัชสมัย แม้ที่จริงแล้วจะนับถือนิกายของบอสเนียเอง
การถูกจักรวรรดิออตโตมานซึ่งเป็นชาวเติร์กยึดครอง ทำให้ประชาชนถูกบังคับให้เข้ารีตเป็นมุสลิมมากมาย และมีการสร้างมัสยิด เกิดชุมชนมุสลิมกระจายเป็นแห่ง ๆ ปะปนกับคริสต์ทั้งแคทอลิกและออร์โทดอกซ์
อักษรหลัก ๆ ที่ใช้มีสองชนิด คืออักษรละติน (จากรากฐานด้านแคทอลิก) และอักษรซีริลลิก (จากรากฐานด้านออร์โทดอกซ์) และยังมีบ้างที่ใช้อักษรกรีกด้วย ส่วนภาษาพูดก็เป็นภาษาเซิร์บ
Banja Luka เป็นเมืองที่ใหญ่เป็นอันดับสองของบอสเนีย เป็นเมืองหลักของเขตการปกครองที่เรียกว่า Republika Srpska ซึ่งแยกเป็นคนละส่วนกับส่วนที่เหลือของประเทศ มีธงชาติแยกต่างหากเป็นของตนเอง แต่เมืองหลวงยังถือว่าอยู่ที่ Sarajevo ที่เป็นเมืองหลวงของทั้งประเทศ
ที่ Sarajevo มีสะพานแห่งหนึ่งชื่อ Latin Bridge เป็นสถานที่สำคัญในประวัติศาสตร์โลก คือเป็นจุดที่ Archduke Franz Ferdinand รัชทายาทแห่งออสเตรียถูกลอบปลงพระชนม์ และเป็นชนวนไปสู่สงครามโลกครั้งที่ ๑ ในเวลาต่อมา
สภาพบ้านเมืองของบอสเนีย ถือว่ามีการพัฒนาพอประมาณ แต่ไม่มากเท่าประเทศในยุโรปตะวันตก ก็คงเป็นมาตรฐานของยุโรปตะวันออกทั่วไป ยังมีถนนปุปะ ทางลูกรังให้เห็นประปราย แต่ที่น่าสังเกตมากคือมีการปลูกข้าวโพดกันอย่างจริงจัง ไม่ใช่แค่ในไร่ แม้กระทั่งในบริเวณบ้านก็จะมีแปลงข้าวโพดให้เห็นในบ้านทั่วไป หรืออย่างน้อยก็ปลูกเป็นแนวกั้นอาณาเขต แล้วจึงมีการปลูกไม้ดอกไม้ผลอย่างอื่นแซมเหมือนบ้านทั่วไป

เนื้อหา DebConf

ถัดจาก blog ก่อน ๆ ก็มีเนื้อหาที่น่าสนใจที่ผมได้เข้าฟังดังนี้:

AppRecommender เป็นโครงการสร้างระบบแนะนำซอฟต์แวร์โดยผู้ใช้ด้วยกันเอง (ในลักษณะ ผู้ใช้ที่โหลดโปรแกรมนี้ มักจะโหลดโปรแกรมนั้นด้วย) โดยได้สร้างเว็บ survey เพื่อเก็บรวบรวมข้อมูล และสร้าง เว็บทดสอบการแนะนำซอฟต์แวร์
AltosUI เป็นการเล่าประสบการณ์ของ Bdale Garbee และ Keith Packard เกี่ยวกับการทำ UI สำหรับติดตามและควบคุมการปล่อยจรวด โดยทั้งสองเป็นนักพัฒนาที่คร่ำหวอดด้านซอฟต์แวร์ระบบ แต่ไม่มีประสบการณ์เรื่องซอฟต์แวร์ UI สักเท่าไร แต่ก็ได้ทดลองทำ โดยเริ่มจากใช้ภาษาซีและ GTK+ ซึ่งปรากฏว่าพบปัญหามากมาย เช่น เขียนยากกว่าที่คิด, ระบบ GObject ที่ไม่ใช่การรองรับในระดับ syntax และจะพบ warning เกี่ยวกับ type error เมื่อ run-time เท่านั้น, ต้องอาศัยความรู้ในระดับโครงสร้างทั้งหมดเพียงเพื่อเขียนโปรแกรมง่าย ๆ ฯลฯ สุดท้าย เมื่อโครงการมีผู้สนใจมากจนต้องเปิดบริการเชิงพาณิชย์ และต้องรองรับผู้ใช้ Windows และ Mac ด้วย จึงเลือกใช้ภาษา Java แทน ซึ่งปรากฏว่าง่ายกว่ากันมาก ไม่มีปัญหาต่าง ๆ ที่ว่า ตัวโครงการอยู่ที่ gag.com/rockets
ระบบ Autobuilder ของ Debian ซึ่งใช้ build แพกเกจสำหรับสถาปัตยกรรมต่าง ๆ ที่ Debian รองรับโดยอัตโนมัติ แบ่งเป็น 3 ชั้น คือ wanna-build เป็นระบบประสานงานการขอ build และจัดคิวผ่านฐานข้อมูล, buildd เป็น daemon สำหรับ build, และ sbuild เป็นระบบ chroot ที่ใช้ build (คล้าย pbuilder)
รายงานผลการปรับระบบใน debian-mentors เมื่อปลายปีที่แล้ว มีการปรับระบบใน debian-mentors เพื่อให้ RFS ต่าง ๆ ได้รับการตอบสนองดีขึ้น โดยกำหนดให้แต่ละ RFS ต้องได้รับการตอบสนองภายใน ๔ วัน มิฉะนั้นจะเริ่มมีการรายงาน เพื่อให้ DD ที่สนใจจะช่วยได้มองเห็นทันที นอกจากนี้ยังมีการกำหนดให้ sponsoree มีการรีวิวกันเองด้วย ซึ่งผลที่ได้คือเหลือ RFS ตกค้างน้อยลง แต่ก็มีบางเดือนที่ตัวเลขตกค้างเพิ่มขึ้นบ้าง นอกจากนี้ ก็ได้เริ่มพัฒนา expo.debian.net ขึ้นใช้แทน mentors.debian.net ซึ่งนอกจากหน้าตาที่สวยขึ้นแล้ว ยังอาจมีความสามารถอื่น ๆ ที่จะช่วยอำนวยความสะดวกในการรีวิว เช่น การแตกแฟ้มบางแฟ้มที่สำคัญขึ้นมาแสดงบนเว็บ มีข้อเสนอแนะว่าอาจจะกระจายงานบางส่วนออกไปยัง mailing list ของทีมเฉพาะด้านด้วย (ซึ่งผมคิดว่าก็มีการทำเป็นปกติอยู่แล้ว)
FreedomBox เป็นโครงการสร้างกล่องอุปกรณ์เล็ก ๆ ที่ทำหน้าที่เซิร์ฟเวอร์ส่วนตัวเพื่อการใช้เครือข่ายแบบรักษาความเป็นส่วนตัวของผู้ใช้ โดยทำงานผ่าน mesh network มีการก่อตั้ง FreedomBox Foundation ใช้ DreamPlug เป็น reference implementation เริ่มแรก และใน DebConf 11 ก็พยายามแฮ็กกันเพื่อสร้าง user-space tools สำหรับสั่งงาน
Language Skill Exchange ไหน ๆ ก็มีคนหลายชาติมารวมกัน ก็เลยมีการเสนอทำกิจกรรมแลกเปลี่ยนความรู้ด้านภาษา โดยมีภาษาอิตาลี, สเปน, ไทย, จีน (แมนดาริน, หมิ่นหนาน), อาหรับ, รัสเซีย, เซิร์บ, โครเอเชีย, บอสเนีย, เยอรมัน, ฝรั่งเศส ก็พอสรุปคร่าว ๆ ว่า มีภาษาไทย, จีน และอาหรับที่ไม่มีกริยาช่วย และภาษาส่วนใหญ่ใช้คำขยายต่อท้ายคำหลัก (ไม่ใช่ใช้ข้างหน้าแบบภาษาอังกฤษและจีน)
เสนอตัวเจ้าภาพ DebConf 13 ถัดจาก DebConf 12 ที่นิคารากัว ก็มีผู้เสนอตัวเป็นเจ้าภาพ DebConf 13 หลายประเทศ ได้แก่ เวียนนา/ออสเตรีย, ลัตเวีย, สวิตเซอร์แลนด์, อิสตันบูล, กรีซ, สหราชอาณาจักร, WestLafayette/US (เมืองที่ Ian Murdock อยู่ขณะที่ประกาศตั้งโครงการ Debian และในปีที่จัด DebConf 13 นั้น Debian จะมีอายุครบ ๒๐ ปีพอดี), เบอร์ลิน/เยอรมนี ปิดท้ายด้วยไอเดียขำ ๆ จาก H01ger ว่า DebConf 14 อาจจะจัดที่ Martinique ซึ่งเป็นเกาะของฝรั่งเศสในอเมริกาใต้ ซึ่งก็ถือว่ายังอยู่ใน EU คนยุโรปไม่ต้องขอวีซ่า, และ DebConf 18 อาจจะจัดบนเรือเลยดีไหม? โดยล่องเรือไปรับ DD ตามท่าต่าง ๆ แล้วก็ประชุมและแฮ็กกันบนเรือนั่นแหละ แต่ปัญหาหลักคืออินเทอร์เน็ต แต่กว่าจะถึงปีนั้น อาจจะมีเทคโนโลยีรองรับแล้วก็ได้! (ทุกคนชี้ไปที่ Bdale!)

บรรยากาศทั่วไปของ DebConf

ผมได้พบกับ DD หลายคนที่เคยติดต่อกันแบบออนไลน์มาก่อน เช่น Martin Würtele (maxx) ซึ่งเป็น AM (application manager) ที่สอบผมตอนสมัครเข้าเป็น DD, Martin Michlmayr (tmb) อดีต DPL ที่เคยมางาน AOSS ที่จีน (แต่ผมไม่ได้ไป) และสนใจกิจกรรมโอเพนซอร์สในไทย, Raphaël Hertzog ผู้สร้าง facebook page ของ Debian และดึงผมเข้าร่วมเป็น admin และยังได้พบกับคนอื่น ๆ ที่ยังไม่เคยติดต่อกันมาก่อนอีกหลายคน
ผมได้สัมผัสกับบรรยากาศของ gift culture ที่ทุกคนล้วนตื่นตัวที่จะมีส่วนร่วม แม้แต่การดำเนินการประชุมยังมาจากอาสาสมัครผู้ฟังในห้องนั่นแหละ ไม่ต้องมีเจ้าภาพใด ๆ การอภิปรายแบบสร้างสรรค์ที่คึกคัก การรับอาสาทำงานอย่างเต็มใจ ซึ่งบรรยากาศระดับนี้ค่อนข้างหายากที่เมืองไทย จนผมเองก็รู้สึกไม่พร้อมที่จะมีส่วนร่วมเท่าไร ได้แต่ตั้งใจว่าต้องกลับไปเตรียมตัว ไปฝึกฝนให้มากกว่านี้
ได้พบว่าบางครั้งไม่ใช่แค่เราที่กลัวฝรั่ง ฝรั่งบางคนก็กลัวที่จะนั่งคุยกับคนเอเชียเหมือนกัน เพราะคนเอเชียมักมีบุคลิกขรึม ๆ เขาก็ไม่รู้จะเปิดปากพูดด้วยเรื่องอะไร หรือชวนคุยแล้วเขาจะต้องรับภาระพูดเป็นต่อยหอยฝ่ายเดียวหรือเปล่า บางครั้งจึงต้องมีการ break the ice ด้วยการเป็นฝ่ายชวนเขาคุยเสียหน่อย ซึ่งถ้าคิดประเด็นแรกได้แล้ว ก็จะสามารถสนทนาลื่นไหลต่อไปได้
ได้พบว่าข่าวการเมืองไทยค่อนข้างฉาวโฉ่ คนทั่วโลกเขารู้รายละเอียดพอสมควรว่าเหลือง-แดงคิดอะไร ทำอะไร เรื่องนี้กลายเป็นประเด็นพูดคุยบนโต๊ะอาหารได้เลย (ซึ่งผมเองไม่ยอมเป็นฝ่ายเปิดประเด็นแน่)
OpenStreetMap ที่บอสเนียข้อมูลค่อนข้างหนาแน่น แค่พื้นที่แคบ ๆ ข้อมูลก็เกินขนาดที่ API รองรับได้แล้ว

DebConf11 Day 3: Rolling, Multiarch, TDD

2011-07-27T22:39:00.000+07:00

DebConf11 วันที่ 3 ที่ผมเข้าฟังก็มีเรื่อง พบ Release Team, พบ Debian Sysadmins (DSA), Rolling BoF, Packaging with Git, Multiarch, Test-Driven Development

เรื่องที่เป็นประเด็นน่าสนใจของวันนี้คงอยู่ที่ rolling release, multiarch support และ test-driven development ซึ่งเป็นเรื่องใหม่ที่มีการเสนอเข้า Debian ในรุ่น Wheezy นี้

สำหรับ CUT และ rolling release นี้ release team บอกว่าไม่มีปัญหา แต่อย่าให้ release team ต้องทำงานหนักขึ้นเป็นพอ ใน BoF นั้น Raphael Hertzog ได้เริ่มจากการพูดถึงจุดมุ่งหมายของ rolling release ว่าเป็นการเจาะกลุ่มผู้ใช้เดสก์ท็อปทั่วไป ไม่ใช่สำหรับผู้ใช้เซิร์ฟเวอร์ ซึ่งหมายความว่า สถาปัตยกรรมที่จะมีการใช้งานจริง ๆ อาจจะเหลือแค่ i386, amd64, armel ก็ได้

คำถามถัดมาคือ สามารถใช้ testing เป็น rolling ได้เลยไหม?

testing นั้นมีการอัปเดตสม่ำเสมอแน่ละ แต่มัน usable อย่างสม่ำเสมอด้วยหรือเปล่า?
เราพร้อมจะรองรับผู้ใช้ testing เต็มที่จริง ๆ หรือเปล่า? นี่ต้องเป็นภาระของ maintainer ทั้งหลายที่เพิ่มขึ้น
เราพร้อมจะแก้บั๊กให้แบบทันเหตุการณ์ได้หรือเปล่า? (โดยปกติ การอัปโหลดแพกเกจจะเอาขึ้นที่ unstable รอจนกระทั่ง ๑๐ วันผ่านไปโดยไม่มีบั๊กร้ายแรงจึงจะผ่านเข้า testing ยกเว้น security bug จึงจะมีการอัปโหลดเข้า testing แบบทันทีทันใด และถ้าเป็นกรณี migration เป็นชุดจะใช้เวลานานขึ้นอีก เพราะต้องรอ migrate พร้อมกัน)
มี installer ที่ดีหรือเปล่า? (โครงการ CUT จะทำ installer ที่ใช้การได้อย่างสม่ำเสมอสำหรับ testing)

จากการสอบถามคำถาม ๓ ข้อ คือ

testing usable ไหม?
Debian ควรรับรองให้ผู้ใช้ใช้ testing อย่างเป็นทางการไหม?
เราพร้อมจะ support ผู้ใช้ testing อย่างเต็มที่ไหม?

คำตอบของ DD ส่วนใหญ่จะตอบ yes ในข้อแรก แล้ว yes น้อยลงเรื่อย ๆ ในข้อหลัง ๆ

ผมคิดว่าความเห็นส่วนใหญ่จะเป็นว่า stable นั้นเก่าเกินไปสำหรับผู้ใช้เดสก์ท็อป ส่วน unstable ก็ต้องอาศัยประสบการณ์พอสมควรในการดูแลระบบ จะมี testing ที่อยู่กลาง ๆ และแนะนำให้ผู้ใช้เดสก์ท็อปมือใหม่ใช้ แต่ถ้าจะถึงกับประกาศให้ใช้เป็นทางการนั้น จะต้องมีการปรับเปลี่ยนระบบการทำงานพอสมควร ซึ่งเมื่อเปรียบเทียบข้อดีข้อเสียแล้ว DD หลายคนจึงเลือกตอบ no มากกว่า แม้การใช้ testing ปัจจุบันก็ไม่ได้ส่งผลเสียอะไรขนาดนั้น (DD บางคนถึงกับบอกว่า unstable + apt-listbugs นั่นแหละดีที่สุดแล้ว)

ในอีกทางหนึ่ง ก็มี DD บางคนได้ทำงานล่วงหน้าไปแล้วเพื่อทดลองกระบวนการต่าง ๆ ที่จะใช้กับ rolling

คำถามถัดมาคือ แล้วจะทำอย่างไรให้ rolling นั้น rolling ต่อไปเรื่อย ๆ โดยเฉพาะในช่วง freeze? ก็มีแนวทางอย่างน้อย ๒ แนวทาง:

ทำ symlink ให้ rolling == testing ในช่วงปกติ แล้ว fork rolling ในช่วง freeze
- DD ต้องแยกสมาธิดูแลทั้ง testing และ rolling แยกกันในช่วง freeze อาจทำให้ออก stable ช้าลงไปอีก
ทำ rolling แยกต่างหากเลย
- สามารถสร้างกฎใหม่ ๆ ได้
- อาจเป็นอุปสรรคต่อการออก stable มากขึ้นไปอีก?

ครั้งนี้เป็นการระดมสมอง ยังไม่มีการตัดสินใจอย่างใด

ข้ามมาที่เรื่อง Multiarch ซึ่งหัวเรี่ยวหัวแรงคือ Steve Langasek เล่าว่า เริ่มมีแนวคิดนี้มาตั้งแต่ปี 2009 ที่ Barcelona จนกระทั่งเริ่ม implement ครั้งแรกใน Ubuntu 11.04 เพียงไม่กี่แพกเกจ เพียงเพื่อให้สามารถติดตั้ง flash plugin แบบ i386 บน amd64 ได้เท่านั้น แล้วจึงมาเริ่มทำใน Debian ในรุ่น Wheezy นี้ โดยทยอยแก้ไขไลบรารีต่าง ๆ ให้รองรับ multiarch ทั้งระบบ ซึ่งเป็นการย้ายขนานใหญ่กว่าใน Ubuntu มาก

สิ่งที่ Steve ได้เรียนรู้จากการผลักดันครั้งนี้คือ:

เอกสารประกอบนั้นสำคัญมาก ไม่ใช่แค่แก้ policy แล้วก็จบ แต่ต้องมีเอกสารสรุปให้ทุกคนทำตามได้โดยสะดวกด้วย
แบ่งงานเป็นส่วน ๆ ทำไปทีละส่วน เพราะไลบรารีต่าง ๆ มีความสัมพันธ์กันเป็นชุด ๆ
ไม่มีอะไรที่จะคงอยู่ถาวรไปกว่าวิธีแก้แบบชั่วคราวอีกแล้ว (Nothing is so permanent as temporary solution.) ดังนั้น อย่าคิดแต่ว่าจะแก้แบบชั่วคราวไปก่อน

สิ่งที่เราจะได้จากการรองรับ multiarch คือ:

สภาพแวดล้อมสำหรับการจำลองเครื่องต่าง ๆ แบบทันทีทันใด ไม่ต้องไปอาศัย chroot อีกแล้ว
การคอมไพล์ข้ามสถาปัตยกรรม (cross-compilation) ไม่ใช่เรื่องยากอีกต่อไป (Steve สาธิตการคอมไพล์แพกเกจสำหรับ arm โดยไม่ต้องใช้ chroot ไม่ต้องติดตั้งอะไรพิเศษ เสร็จในเวลาอันรวดเร็ว)
การปรับระบบข้ามสถาปัตยกรรม (cross-grading) ทำได้ทันทีโดยไม่ต้องเริ่มติดตั้งใหม่ เช่น จาก arm เป็น armel, จาก i386 เป็น amd64, จาก armel เป็น armhf
รองรับซอฟต์แวร์ที่แจกจ่ายแบบไบนารีอย่างเดียว (เช่น Adobe flash player) ได้ดีขึ้น

ส่วนเรื่องสุดท้าย คือ test-driven developement นั้น เริ่มจากสรุประบบการทดสอบคุณภาพที่ Debian มีอยู่แล้ว เช่น archive rebuild (จับบั๊ก FTBFS), lintian, piuparts, auto-REJECT ที่ ftp-master, การทดสอบแพกเกจขณะคอมไพล์ (make check), การทดสอบการเชื่อมรวม (EDOS), การวิเคราะห์ซอร์สโค้ดแบบอัตโนมัติ (CADA)

จากนั้นก็เป็นการสอบถามทุกคน ว่ายังมีการทดสอบแบบใดอีกไหมที่ตนเองทำอยู่ เผื่อจะนำมาใช้ใน Debian โดยรวมต่อไป

รายละเอียดขอจบเพียงเท่านี้ เนื่องจากเวลาในการเขียน blog หมดลงแล้ว..

DebConf11 Day 2: DPL, QA

2011-07-26T12:41:00.001+07:00

DebConf11 วันที่สอง เป็นการเริ่มเข้าสู่โหมด conference อย่างแท้จริง เนื้อหาจะเริ่มเจาะกลุ่ม contributor ทั้งหลาย

เริ่มจาก เจ้าภาพมาเล่าถึงที่มาที่ไปของการจัด DebConf ที่บอสเนียในครั้งนี้ แม่งานของทางเจ้าภาพ คือ Adnan Hodzic ประธานกลุ่ม NVO DIVA เริ่มมีแนวคิดจะจัด DebConf ที่บอสเนียมาตั้งแต่ DebConf 7 และการเสนอตัวนั้น ทางเจ้าภาพก็ยังไม่คาดคิดว่าจะได้จัด แต่ก็พยายามผลักดันเต็มที่ โดยเข้าหารัฐบาล จนหน่วยงานของรัฐเห็นชอบ หลังจากนั้นรัฐบาลก็เป็นฝ่ายสนับสนุนออกเงินทุนให้ทุกอย่าง ดังจะเห็นได้จากพิธีเปิดในวันแรก มีคนระดับสูงของรัฐบาลมากล่าวเปิดงานหลายคน ตั้งแต่ระดับรัฐมนตรีลงมา

ทีมเจ้าภาพทำงานร่วมกับทีมจัดงานของเดเบียนอย่างใกล้ชิด เข้าไปคุยกับรัฐบาลด้วยกัน ทรงผมของ Holger ไม่เป็นอุปสรรคต่อการเข้าพบรัฐมนตรี หลังจากที่ Adnan convince รัฐบาลได้แล้ว

ผมเองยอมรับว่าทีมเจ้าภาพทำงานแข็งขันมาก เอาแค่เรื่องวีซ่าของผู้เข้าร่วมงานก็ต้องเตรียมการอย่างดี ตามแก้ปัญหาต่าง ๆ อย่างกรณีของผมเป็นต้น ซึ่งเขาทำงานได้ไม่ขาดตกบกพร่อง

ถัดมาเป็น session แรกของ DPL (Stefano Zacchiroli) พูดถึงจุดแข็งจุดอ่อนของ Debian และแนวทางของโครงการที่จะทำต่อไป

ในช่วงแรก ๆ หลังการก่อตั้ง Debian นั้น มี distro ไม่หลากหลาย Debian จึงมีจุดเด่นชัดเจน แต่ทุกวันนี้มี distro มากมายมหาศาล แล้วอะไรที่ยังเป็นความพิเศษของ Debian อยู่?

คุณภาพ (quality) Debian มีวัฒนธรรมของความเป็นเลิศทางเทคนิค มีตั้งแต่ policy ที่แน่นหนา มีเครื่องมือควบคุมคุณภาพอย่าง lintian, piuparts, การ rebuild แพกเกจทั้ง archive เพื่อตรวจสอบบั๊กประเภท FTBFS (Fails-To-Build-From-Source) เป็นระยะ โดยทุกแพกเกจได้รับการตรวจสอบเท่าเทียมกันหมด ผู้ดูแลแพกเกจล้วนแต่เป็นผู้เชี่ยวชาญด้านซอฟต์แวร์ และที่สำคัญคือนโยบาย we release when it's ready
เสรีภาพ (freedom) Debian ได้ส่งเสริมวัฒนธรรมซอฟต์แวร์เสรีอย่างแข็งขันมาตั้งแต่ปี 1993 ทุกอย่างใน Debian เป็นซอฟต์แวร์เสรีทั้งหมด ตั้งแต่ตัวซอฟต์แวร์เอง, โครงสร้างพื้นฐานที่ใช้ดำเนินโครงการ, และความเปิดกว้างในกระบวนการทำงาน สิ่งที่บุคคลภายนอกรับรู้คือ Debian ไม่ทรยศต่ออุดมการณ์ซอฟต์แวร์เสรีเด็ดขาด และยังมีมาตรฐานสูงในเรื่องการส่งเสริมเสรีภาพด้วย
ความเป็นอิสระ (independence) Debian อยู่ได้ด้วยการทำงานของอาสาสมัครล้วน ๆ ไม่มีโครงสร้างแบบบริษัทหรือลำดับชั้นการบริหารงาน ไม่มีบริษัทใดบริษัทหนึ่งคอยค้ำจุนหรือชี้นำได้ แต่อยู่ได้ด้วยการบริจาค (ทั้งในรูปตัวเงินและฮาร์ดแวร์) และวัฒนธรรมการให้
กระบวนการตัดสินใจ (decision making) มีสองส่วน คือ do-ocracy และ democracy โดย do-ocracy คือการให้อำนาจตัดสินใจกับคนที่ลงมือทำ ส่วน democracy คือการใช้เสียงส่วนใหญ่ของชุมชนตัดสินปัญหา do-ocracy มักใช้กับงานทางเทคนิค และ democracy มักใช้กับสิ่งที่นอกเหนือจากนั้น ซึ่งผลของ do-ocracy คือ เครดิตจะติดตัวคนทำไปด้วย
งานปลายน้ำ (derivatives) Debian เป็นต้นน้ำให้กับ distro ปลายน้ำที่ยัง active อยู่ประมาณ 130 distro ซึ่ง distro เหล่านี้ยังคงใช้ประโยชน์จาก Debian และพึ่งพา Debian อยู่ (แม้ผู้ใช้จำนวนมากจะไม่ทราบก็ตาม) ถ้า Debian ทำงานผิดพลาด จะมีคนเดือดร้อนจำนวนมาก

เหล่านี้คือจุดแข็งของ Debian แต่จุดแข็งเหล่านี้ก็สามารถย้อนกลับมาเป็นอุปสรรคได้เช่นกัน

ขาดคน? ปีที่แล้ว คน Debian บ่นกันมากว่า Debian ขาดคนทำงาน แต่ถ้าดูสถิติปีนี้ก็จะเห็นว่าสามารถดึงดูดคนเข้าร่วมได้มากพอสมควร (DD เพิ่มขึ้น 25 คน, DM เพิ่มขึ้น 30 คน ปัจจุบันมี DD 911 คน และ DM อีก 149 คน)
คุณภาพ? การทำงานที่มีคุณภาพนั้นใช้เวลานาน แต่จากสถิติ เราก็ทำได้ดีขึ้น (etch ใช้เวลา 22 เดือน, lenny 22 เดือน, squeeze 24 เดือน ในขณะที่ยังต่ำกว่าเวลาเฉลี่ยคือ 25 เดือน) แนวทางที่จะทำคือ ใช้นโยบาย time-based freeze, ใช้กระบวนการ release ที่ทุกคนต้องร่วมกันรับผิดชอบ (ไม่ใช่ดูแค่แพกเกจของตัวเอง), รวมทั้งการเสนอ trade-off อย่าง CUT หรือ rolling
เสรีภาพ? การตั้งมาตรฐานสูงเรื่องเสรีภาพจะเป็นอุปสรรคไหม? คำตอบสั้น ๆ คือ ไม่ โดยมีวงเล็บต่อท้ายว่า (Well, maybe, but it's not negotiable) (ได้รับเสียงปรบมือเกรียวกราวในห้องประชุม)
ความเป็นอิสระและ do-ocracy? ข้อเสียคือเรื่องนี้กระตุ้นได้แต่งานทางเทคนิค ไม่สามารถกระตุ้นการทำงานอย่างอื่นที่ไม่ geek ได้ เช่น งานเอกสาร งานตรวจสอบ งานบริหาร งานประชาสัมพันธ์ งานบัญชี งานด้านกฎหมาย ฯลฯ แต่งานเหล่านี้ก็ขาดเสียมิได้ มิฉะนั้นพวก geek ก็ hack กันไม่ถนัดเหมือนกัน แนวทางที่ควรทำคือ ให้การยอมรับงานเหล่านี้มากขึ้น เปิดรับผู้เข้าร่วมด้านต่าง ๆ มากขึ้น รวมทั้งทุกคนเองก็ต้องพร้อมอาสาเข้ามาทำด้วย
democracy? แน่นอนว่าการใช้ประชาธิปไตยจะทำให้เกิดความล่าช้าโดยธรรมชาติ เพราะจะต้องมีคนบางส่วนที่ไม่เห็นด้วยและอภิปรายคัดค้าน แต่ก็ต้องเข้าใจว่า ประชามติ (concensus) กับ เอกฉันท์ (unanimity) เป็นคนละเรื่องกัน และแม้เราจะใช้ทั้ง democracy และ do-ocracy แต่ถ้าจะต้องการให้อะไรเกิดขึ้นก็ต้องลงมือทำ! แนวทางที่ควรทำคือ สนับสนุนเทคโนโลยีที่ทำให้เกิดการ fork ได้ เช่น PPA, test-driven development ซึ่งได้มีการเสนอใน Debian กันอยู่
งานปลายน้ำ? distro ปลายน้ำบางครั้งก็เป็นอุปสรรคได้ ถ้าเขาลดทอนอุดมคติของเราลง แต่ในขณะเดียวกัน งานปลายน้ำก็อาจเป็นผลดีได้ เพราะเขาช่วยเจาะกลุ่มผู้ใช้กลุ่มต่าง ๆ ให้ โดยสิ่งที่จะเป็นผลดีกับทุกคน คือการสมทบงานกลับไปสู่ต้นน้ำ แนวทางที่ควรทำคือ ส่งเสริมการทำงานร่วมกันระหว่างงานปลายน้ำและต้นน้ำ, พยายามอธิบายแนวคิดของ Debian ให้กับผู้เข้าร่วมต่าง ๆ ได้รับทราบ, เผยแพร่วัฒนธรรมการตอบแทนกลับคืนสู่ชุมชน (give-back) ของ Debian ตาม Social Contract ข้อ 2

ข้อสรุปคือ:

Debian ยังมีบทบาทสำคัญในโลกซอฟต์แวร์เสรีอยู่
ถ้า Debian ล้มเหลว จะมีผู้เดือดร้อนจำนวนมาก
จุดแข็งต่าง ๆ ของ Debian สามารถเป็นดาบสองคมได้ ซึ่งเราต้องจัดการให้ดี
ขอให้ใช้ความกล้าที่จะรับผิดชอบงานต่าง ๆ

ถัดจากนั้น อ.กิตติ์กับผมได้แยกไปฟังกันคนละห้อง อ.กิตติ์อยู่ในห้องประชุมใหญ่ ผมไปฟังห้องเล็ก

ห้องเล็กวันนี้ เนื้อหาเป็นเรื่องของการควบคุมคุณภาพ (QA) ใน Debian

เรื่องแรกคือ มีการเสนอมาตรการกลั่นกรองคุณภาพซอฟต์แวร์ที่จะเข้าสู่ Debian โดยปัจจุบัน Debian มีซอฟต์แวร์หลากหลายมาก ซอฟต์แวร์บางตัวเขียนโค้ดยุ่งเหยิง แก้บั๊กยาก ควรจะให้เข้า Debian หรือไม่? โดยมีการเสนอมาตรการการให้คะแนนคุณภาพซอฟต์แวร์ไว้ดังนี้:

ไม่มีขีดกำหนดตายตัว คะแนนรวมจะเป็นตัวเลขบอกระดับคุณภาพเท่านั้น ไม่มีขีดขั้นว่าเท่าไรจึงจะผ่านเกณฑ์ แต่จะอาศัยความกดดันทางสังคมเป็นหลัก
uniqueness คือถ้าซอฟต์แวร์นั้นไม่มีซอฟต์แวร์ทดแทนอื่นแล้ว ก็จำเป็นต้องให้คะแนนไว้ แม้คุณภาพโค้ดจะไม่ดีก็ตาม เพื่อให้คง feature ไว้
ตำแหน่งใน dependency tree ถ้าซอฟต์แวร์นั้นมีแพกเกจอื่น depend อยู่มาก ก็จำเป็นต้องให้คะแนนไว้เช่นกัน
สถิติ popcon ถ้ามีผู้ใช้เยอะ ก็ให้คะแนนสูง
ข้อมูลใน UDD เกี่ยวกับจำนวนบั๊ก ความสม่ำเสมอในการดูแลแพกเกจ
จำนวนรูโหว่ที่พบ โดยนับเป็นจำนวน CVE-ID ต่อ LOC
ปริมาณ comment โดยคิดสัดส่วนต่อ LOC (ใช้ ohcount)

โดยอาจจะเริ่มจากการประเมินคุณภาพแพกเกจที่มีอยู่ทั้งหมดก่อน เพื่อให้เกิดค่ากลางที่แพกเกจใหม่ ๆ สามารถเปรียบเทียบตัวเองได้ ว่าเข้าขั้นหรือยัง

เรื่องอื่น ๆ ที่เสนอคือ อาจให้ ITP ต้องมี DD รับรอง 2 คนไหม? DD อาจทำ peer-review กันเองผ่าน mentors ด้วยดีไหม นอกเหนือจากการ mentor sponsoree?

เรื่องที่สองเป็นสถานะของ Ruby ใน Debian โดยได้พูดถึงอุปสรรคต่าง ๆ ที่ผ่านมาและการแก้ไข

อุปสรรคหลักคือ Ruby พัฒนาโดยคนญี่ปุ่น เมลลิงลิสต์ที่นักพัฒนาคุยกันจะใช้ภาษาญี่ปุ่นเป็นหลัก ทำให้เข้าร่วมได้ยาก นอกจากนี้ Ruby ยังมีระบบแพกเกจของตัวเอง คือ RVM และ Rubygems และไม่ยอมรับระบบแพกเกจของ distro ทำให้เกิดความไม่ลงรอยกันกับทีม Debian แต่ทีม Debian ก็ได้กำจัดข้อเสียต่าง ๆ ใน Debian จนกระทั่งได้รับการยอมรับแล้ว และได้สร้างเครื่องมือ gem2deb เพื่อแปลงแพกเกจ Rubygems ให้เป็น source package ของ Debian และได้ทยอยแปลงแพกเกจใน Debian ให้ใช้รูปแบบใหม่นี้ไปเรื่อย ๆ ทีละส่วน

นอกจากนี้ก็ได้พูดถึงเป้าหมายของ Wheezy ว่าอาจจะใช้ Ruby 1.9.3 มี Jruby ใน non-free ส่วน Rubidious นั้นอยู่ระหว่าง ITP ในโหมดที่เรียกว่า cookie-licking (หมายความว่า เจ้าของบั๊กบอกว่ากำลังทำ ๆ มาเป็นเวลานาน แต่ไม่มีความคืบหน้า คนอื่นจะเข้าไปทำก็ไม่กล้า เปรียบเหมือนการเลียคุกกี้แต่ไม่กิน คนอื่นจะกินก็ไม่กล้าหยิบ)

เรื่องถัดจากนั้นก็เป็นการประชุม BoF (Birds of a Feather: การประชุมระดมสมอง) ในกลุ่ม QA, Lintian และ Piuparts (อ่านว่า พิวพาร์ทส์) ซึ่งรายละเอียดขอละไว้ก่อน เนื่องจาก blog ยาวมากแล้ว และคนเขียนกำลังหิวข้าว :-P

DebConf11 Day 1: Debian Day

2011-07-25T14:14:00.001+07:00

DebConf11 วันแรก เป็นกิจกรรม Debian Day เน้นการเผยแพร่ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับ Debian ให้คนทั่วไปฟัง

คนแรกที่ขึ้นพูดคือ Bdale Garbee ซึ่งนับเป็นนักพัฒนา Debian ที่ร่วมทำงานกับ Debian มายาวนานที่สุดในบรรดานักพัฒนาที่ยัง active อยู่ในปัจจุบัน (ดู บทสัมภาษณ์โดย Raphaël Hertzog) ปัจจุบันทำงานกับ HP งานอดิเรกของเขาคือสร้างจรวด!

Bdale เล่าประวัติศาสตร์ของ Debian ว่าเริ่มออกรุ่น 0.01 ในปี 1993 (เขาเข้าร่วมในปี 1994 ซึ่งเป็นปีที่ออกรุ่น 0.91) และรุ่น 0.93 ในปี 1995 ก็เริ่มใช้ dpkg จัดการแพกเกจ ถือเป็น distro แรกที่มีระบบจัดการแพกเกจแบบมี dependency

นอกจากนี้ Debian ยังเป็น distro แรกที่มีการพัฒนาแบบเปิดโดยอาศัยชุมชนล้วน ๆ โดยเป็น distro แรกที่ทำ Social Contract พร้อมกับร่าง Debian Free Software Guidelines (DFSG) เพื่อความชัดเจนในทางปฏิบัติ นอกเหนือจากหลักการ Software Freedom ของ Free Software Foundation ด้วย ซึ่งต่อมา เมื่อมีการบัญญัติคำว่า Open Source ในภายหลัง ก็ได้นำ DFSG นี้ไปใช้เป็น Open Source Definition แทบจะทั้งดุ้น มีการปรับเปลี่ยนถ้อยคำนิดหน่อยไม่ให้เจาะจง Debian เท่านั้น

Bug Tracking System (BTS) ของ Debian เริ่มใช้มาตั้งแต่ปี 1994 เป็น mail-in/web-out

มีการร่าง Debian Policy เพื่อเป็นข้อกำหนดทางเทคนิคของการทำงานร่วมกันในชุมชน

มี Debian Constitution (ธรรมนูญเดเบียน) เพื่อเป็นบทบัญญัติในการตัดสินกรณีต่าง ๆ ที่เกิดขึ้น ประกอบด้วยกระบวนการตัดสินใจอย่างเป็นแบบแผน (formal decision making), การแบ่งอำนาจหน้าที่ (Developers, Technical Committee, Project Secretary, Project Leader, Delegates), และกำหนดกระบวนการลงคะแนน (voting process)

สิ่งที่นักพัฒนาอาวุโสท่านนี้บอกว่าได้เรียนรู้มีสองเรื่อง:

อย่าประเมินค่าของคุณค่าต่าง ๆ ต่ำเกินไป (Never underestimate value of values)
- คุณค่า (values) ทำให้เกิดวิสัยทัศน์ (vision), กุศโลบาย (strategy) และเป้าหมาย (objectives)
- คุณค่าเป็นเหมือนสมอยึด (anchor) เมื่อเกิดความสับสนวุ่นวายขึ้น
สัญญาประชาคมภายใน (internal social contract) มีความสำคัญพอ ๆ กับสัญญาประชาคมภายนอก (external social contract) กล่าวคือ
- Debian ยังขาด Code of Conduct (ระเบียบชุมชน)
- ... (ฟังไม่ทัน) ...
- มักเกิดเผด็จการของคนกลุ่มน้อยที่เสียงดัง (tyranny of vocal-minority) ขึ้นบ่อย ๆ

นอกจากนี้ยังได้พูดถึง facility ทางเทคนิคของ Debian เช่น ระบบแพกเกจ และระบบ auto-build ซึ่งทำให้ Debian รองรับเครื่องหลากหลายสถาปัตยกรรมได้โดยไม่เป็นภาระของนักพัฒนาเลย

คนต่อมาที่ขึ้นพูดคือ Enrico Zini ซึ่งเป็น DD ที่เต็มไปด้วยชีวิตชีวามาก ๆ คนหนึ่ง นำเสนอเรื่องในชุมชน Debian ว่ามีหลากหลายแค่ไหน เช่น:

มีคนจากหลากหลายอาชีพ ตั้งแต่นักเรียน อาจารย์ พนักงานบริษัท เจ้าของกิจการ ไปจนถึงพนักงานดับเพลิง บางคนสร้างจรวดเป็นงานอดิเรก บางคนท่องอวกาศเป็นงานอดิเรก!
มีคนหลายวัย ตั้งแต่เด็กไปจนแก่ บางคนมีลูกแล้ว บางคนมีหลานแล้ว บางคนลูกก็ยังมาเป็น DD อีก บางคนพบรักกันใน DebConf บางคนจัดงานแต่งงานใน DebConf บางคนมาฮันนีมูนที่ DebConf!

ดังนั้น จึงไม่ควรยึดมั่นถือมั่นอะไรมากใน Debian ยกเว้นเรื่องสำคัญที่ผูกโยงทุกคนเข้าด้วยกัน ได้แก่ Social Contract, DFSG, DMUP

เวลามีปัญหาเกิดขึ้น Debian ก็มีแนวทางแก้ปัญหาของตัวเอง โดยผ่านโครงสร้างต่าง ๆ ใน Debian Contitution (ธรรมนูญเดเบียน) ซึ่ง Bdale ได้พูดไปแล้ว

ถัดจากนั้น Jesus Climent (ผมเพิ่งทราบว่าชื่อของเขาไม่ได้ออกเสียงว่า จีซัส แต่เป็น เฮซัส) ซึ่งเป็น DD ที่ทำงานที่ Google ก็มาเล่าให้ฟังเกี่ยวกับการใช้ Debian ใน Google ซึ่งระบบต่าง ๆ ใน Debian ทำให้ Google สามารถถอดเปลี่ยน เพิ่ม หรือซ่อมแซม storage ต่าง ๆ ที่มีมากมายมหาศาลได้แบบไม่ต้องปิดระบบ ไม่ต้องรีบูต ไม่ต้องใช้คนสั่ง ทุกอย่างอัตโนมัติหมด รวมถึงการอัปเกรดและทดสอบระบบด้วย

(Jesus เข้ามาคุยกับเราก่อนหน้านั้น เขาบอกว่าเคยมาเที่ยวเมืองไทย ชอบเมืองไทยมาก ถึงขนาดไปทำรอยสักภาษาไทยไว้เป็นที่ระลึก)

ปิดท้ายด้วย Gerfried Fuchs (rhonda) พูดถึงระบบ e-card ของออสเตรีย ซึ่งเป็น smartcard สำหรับจัดการระบบแบบเชื่อมรวมทุกอย่างในบัตรเดียว โดยเริ่มจากบริการสาธารณสุขก่อนในขั้นแรก และจะขยายไปยังระบบอื่น ๆ สำหรับบริการประชาชน รวมไปถึงการขยายไปใช้ทั่วทั้ง EU ในอนาคตด้วย บริษัท SVC ของเขาพัฒนาระบบโดยใช้ Debian เป็นฐาน

Finally in Banja Luka

2011-07-24T12:12:00.001+07:00

บันทึกการเดินทางจากขอนแก่นถึง Banja Luka เพื่อร่วมงาน DebConf11 เป็นการเดินทางที่ลุ้นระทึกตลอดทาง

ปัญหาหลักคือเรื่องวีซ่าเข้าประเทศ เริ่มจากเงื่อนไขสำคัญคือไม่มีสถานทูตบอสเนียในประเทศไทย ถ้าจะขอวีซ่าต้องไปขอที่สถานทูตบอสเนียในมาเลเซีย แต่เผอิญมาติดเงื่อนไขอีกอย่างของผม คือแม่ยังไม่หายเจ็บแขน ยังต้องคอยทำงานต่าง ๆ แทนแม่อยู่ ถ้าจะต้องเดินทางไปไหน จะต้องหาคนมาอยู่แทนให้ได้ก่อน ซึ่งก็ได้พยายามหลายทาง ตั้งแต่คุยกับน้อง ๆ (ซึ่งตอนนี้ย้ายไปอยู่ต่างจังหวัดกันหมด) ให้มาช่วยอยู่แทน ซึ่งแต่ละคนก็ติดภาระของครอบครัวตัวเองเช่นกัน หรือจะเป็นการพยายามจ้างคนที่ไว้ใจได้มาอยู่แทน แต่สุดท้ายก็ได้น้อง ๆ มาช่วยในช่วงที่ผมมาร่วม DebConf แต่ในช่วงที่ไปขอวีซ่าที่มาเลเซียนั้น ยังไม่สะดวก

เผอิญได้ข้อมูลมาว่าสามารถขอวีซ่าโดยส่งหลักฐานทาง DHL ได้ จึงฝาก อ.กิตติ์ ซึ่งจะไปด้วยกันช่วยดำเนินการให้ ซึ่งฝ่ายวิเทศฯ ของ มข. ก็ช่วยดำเนินการและติดตามผลให้เป็นอย่างดี แต่สุดท้ายจวนถึงวันเดินทาง วีซ่าก็ยังไม่ส่งกลับมา

จึงรีบติดต่อเจ้าภาพ ว่าจะสามารถขอ visa on arrival ได้หรือไม่ ซึ่งเจ้าภาพก็ดีใจหาย ดำเนินการทุกอย่างให้ โดยเข้าใจว่าเขาได้ติดต่อขอวีซ่าสำหรับผู้เข้าร่วมงานทุกคนอยู่แล้ว จึงได้ส่งหลักฐานที่จำเป็นมา ให้เรายื่นต่อสายการบินและ ต.ม. ว่าเราจะได้วีซ่าเมื่อไปถึง

ตัดฉับมาที่สนามบินสุวรรณภูมิคืนวันที่ ๒๑ ก.ค. อ.กิตติ์กับผมลงจากเครื่องบินจากขอนแก่นก็ตรงไปเช็กอินที่ Turkish Airways เพื่อเดินทางไปบอสเนีย ปรากฎว่าเจ้าหน้าที่ปฏิเสธที่จะให้เราขึ้นเครื่อง!

สาเหตุคือหลักฐานของเราอ่อนเกินไป เป็นเพียงหนังสือของเอกชนว่าได้ยื่นขอวีซ่าให้เราแล้ว แต่ยังไม่มีลายเซ็นรับรองจากรัฐบาลบอสเนียว่าเราจะได้วีซ่าแน่นอน และจากกรณีต่าง ๆ ที่เขาเคยพบในอดีตที่มีการส่งกลับจากวิธีขอวีซ่าแบบนี้ ทำให้เขาต้องปฏิเสธเราเพื่อความแน่ใจ

คืนนั้น อ.กิตติ์ จึงพาไปพักที่โรงแรมใกล้ ๆ สนามบิน และพยายามติดต่อขอหลักฐานเพิ่มเติมจากเจ้าภาพ แต่เวลานั้นที่บอสเนียเลย ๕ โมงเย็นซึ่งเป็นเวลาเลิกงานแล้ว จึงต้องรอดำเนินการในวันรุ่งขึ้น ซึ่งจะเริ่มได้ก็ตรงกับเวลาบ่ายโมงในบ้านเราเป็นอย่างเร็ว และเขายังขอหลักฐานเพิ่มเติมของเรา คือสำเนาหนังสือเดินทาง ซึ่งในยามฉุกละหุกอย่างนั้นก็มีแต่ภาพถ่ายจากกล้องมือถือเท่านั้นที่เราทำได้

จากนั้น คืนวันที่ ๒๑ ต่อครึ่งเช้าของวันที่ ๒๒ เราจึงทำได้แต่เพียงนั่งรอ.. ก็อ่านหนังสือหรือทำงานไปตามเรื่อง ผมเองนั่งอ่านภาพถ่ายใบลานอักษรอีสานที่ได้ดาวน์โหลดมาเก็บไว้ ทั้งอักษรธรรมและไทยน้อย จนสามารถอ่านได้หลายส่วน จึงทยอยปริวรรตเก็บไว้ และทำให้เจอกรณีเพิ่มเติมให้แก้ฟอนต์เพิ่มอีก

ช่วงบ่ายวันที่ ๒๒ หลังจากเช็กเอาต์โรงแรมแล้ว ก็นั่งรออีเมลอยู่ที่ล็อบบี้ จนราวเกือบ ๕ โมงเย็นจึงมีเมลตอบกลับมาพร้อมหนังสือที่มีลายเซ็นเจ้าหน้าที่ เราจึงนำไปพิมพ์ออกกระดาษด้วยบริการของโรงแรม แล้วพยายามโทรติดต่อสายการบิน แต่โครงข่าย DTAC เจ้ากรรมดันมาเสียในช่วงเวลานั้น โทรออกไปไหนไม่ได้เลย แม้แต่โทรหากันเอง จึงตัดสินใจนั่งลีมูซีนของโรงแรมไปสนามบินเลย แล้วไปลุ้นเอาที่เคาน์เตอร์เช็กอินกันเลย

เนื่องจากเป็นเที่ยวบินดึก กว่าเคาน์เตอร์จะเปิดก็สองทุ่ม ก็เดินโต๋เต๋ในสนามบินโดยพยายามทำใจให้ผ่อนคลาย จนเคาน์เตอร์เปิดก็ตรงเข้าไปยื่นหลักฐาน คราวนี้เจ้าหน้าที่ยอมให้เช็กอิน และพยายามหาที่นั่งว่างในเที่ยวบินคืนนั้นให้ โดยบอกให้เราไปถ่ายเอกสารหนังสือรับรองเพิ่มด้วย เพื่อเอาไว้ใช้อีกสองครั้ง คือเมื่อไปเปลี่ยนเครื่องที่อิสตันบูล และอีกครั้งเมื่อไปขอวีซ่าที่ซาราเจโว

เป็นอันอุ่นใจว่าได้ไปแน่ แต่ยังต้องลุ้นต่อว่าจะเจออุปสรรคทำนองนี้ระหว่างทางอีกหรือเปล่า

เกือบตีสามของวันที่ ๒๓ ตามเวลาที่อิสตันบูล อ.กิตติ์กับผมก็ลงเครื่องมารอต่อเครื่องที่จะออกตอนเที่ยงไปซาราเจโว พยายามจะงีบแต่ก็ไม่หลับ นาฬิกาชีวะซึ่งเป็นเวลา ๗ โมงเช้าแล้วมันตื่นตัวเรียบร้อย เลยได้แต่นั่งอ่านหนังสือพิมพ์รอ เป็นไม่กี่ครั้งที่อ่านหนังสือพิมพ์จนครบทุกหน้า!

เกือบเที่ยง จึงไปขึ้นเครื่อง คราวนี้เจ้าหน้าที่ให้ผ่านโดยง่าย ไม่ถามหาแม้กระทั่งหนังสือรับรองที่ว่านั้น!

ราวเกือบบ่ายสองของวันที่ ๒๓ ตามเวลาที่ซาราเจโว (นาฬิกาชีวะเป็นเวลา ๑ ทุ่ม) พวกเราลงจากเครื่องมาผ่าน ต.ม. อ.กิตติ์ชวนไปติดต่อที่ห้องวีซ่าเลย แต่ห้องปิด จึงมาต่อแถวตรวจหนังสือเดินทางตามปกติ เจ้าหน้าที่ก็คัดแยกให้เรามาขอวีซ่าก่อน เจออุปสรรคอีกครั้งเมื่อเจ้าหน้าที่บอกว่าเราจะต้องจ่ายค่าวีซ่าเป็นเงิน KM ซึ่งเป็นสกุลเงินของบอสเนียเท่านั้น แต่เราถือแต่เงินยูโรและดอลลาร์สหรัฐกันมา และขณะนั้นเคาน์เตอร์แลกเงินในสนามบินปิดแล้ว! (สนามบินนานาชาติซาราเจโว ขนาดพอ ๆ กับสนามบินขอนแก่น มีรันเวย์เดียว มีที่จอดเครื่องบินได้ไม่เกินสองลำ และทั้งสนามบินมีเคาน์เตอร์แลกเงินเพียงเคาน์เตอร์เดียว!)

เจ้าหน้าที่บอกว่า จะต้องให้คนบอสเนียมาจ่ายเงินให้เรา จึงโทรติดต่อเจ้าภาพ ซึ่งตอนนี้อยู่ที่ Banja Luka กัน ถ้าจะเดินทางมาต้องใช้เวลา ๕-๖ ชั่วโมง แต่เจ้าภาพเจรจากับเจ้าหน้าที่จนได้ ว่าให้เราจ่ายค่าวีซ่าไปก่อน แล้วไปเบิกคืนกับเขา โดยพยายามหาแลกเงินกับใครก็ได้ในสนามบินไปก่อน อ.กิตติ์ถือเงินยูโร ผมถือเงินดอลลาร์สหรัฐ (ผมไม่ได้แลกเงินยูโรไป เพราะยังมีเงินดอลลาร์สหรัฐตกค้างจากการไปต่างประเทศครั้งก่อน ๆ ที่ยังไม่ได้แลกคืนอยู่ และเราไม่สามารถแลกเงิน KM จากเมืองไทยได้ ไม่มีธนาคารไหนให้แลก) เงินยูโรมีโอกาสแลกได้สูงกว่า เขาจึงพา อ.กิตติ์ เข้าไปหาแลกเงินจากคนในสนามบิน ก็ได้เงิน KM กลับมาจ่ายค่าธรรมเนียม และในที่สุดเราก็ได้วีซ่า! และได้ประทับตราเข้าเมืองได้ (เป็นอีกครั้งที่อยากใช้คำว่า ปลาบปลื้มน้ำตาไหล)

จากนั้น จึงต้องยอมจ่ายค่าแท็กซี่เป็นเงินยูโรไปก่อน (ซึ่งมีโอกาสโดนโขกสูง) เพื่อไปสถานีรถบัสที่จะไป Banja Luka อ.กิตติ์พยายามหาที่แลกเงินจนได้ โดยเจ้าหน้าที่บอกว่าสามารถแลกเงินได้ที่ที่ทำการไปรษณีย์ใกล้ ๆ นั้น

บ่ายสามโมงครึ่ง รถบัสออก ทางที่จะไป Banja Luka นั้น ผ่านภูเขาหลายลูก ทิวทัศน์ข้างทางสวยงามน่าดูชมทีเดียว มีเขาเตี้ย ๆ แต่มีเมฆปกคลุมยอดเขาซึ่งหลายแห่งเป็นหน้าผาชัน ชวนให้นึกถึงคำว่า ขุนเขายะเยือก บทกวีของฮั่นชาน มีบ้านคนอยู่ตามเชิงเขาเรียงรายขึ้นไปบนเขาแม้ในที่สูง ๆ คล้ายการตั้งบ้านเรือนของชาวเขาที่เคยเห็นที่ภาคเหนือของไทย และที่สังเกตได้คือ จะเห็นบ้านข้างทางปลูกข้าวโพดในบริเวณบ้านกันเป็นปกติ เป็นแปลงเล็กบ้างใหญ่บ้าง หรือบางบ้านปลูกแค่เป็นแถวคล้ายไม้ประดับ แต่ดูเหมือนจะเป็นสิ่งที่ขาดไม่ได้สำหรับบ้านคนแถวนี้ แปลกดี

ระหว่างทาง บางช่วงมีลำธารสายใหญ่แทรกระหว่างกลางหน้าผาสูงชัน ซึ่งถนนที่เราผ่านนั้นอยู่บนฝั่งหนึ่งของหน้าผานั้น เป็นภาพทิวทัศน์ที่แปลกตาพอสมควร

เราชมวิวทิวทัศน์และคุยกันได้แค่ประมาณครึ่งทาง หรืออาจจะไม่ถึงก็ไม่อาจรู้ได้ เพราะที่เหลือนั้นหลับตลอดทาง อันเนื่องมาจากทางวกวนอ้อมเขา ประกอบกับนาฬิกาชีวะที่ตอนนั้นเลยเวลานอนแล้ว เป็นการหลับที่ไม่เรียกว่าอิ่มได้ เพราะยังคงรู้สึกตัวตื่นในรถเป็นระยะ ๆ ประกอบกับแสงอาทิตย์ข้างนอกที่ไม่มีทีท่าว่าจะมืดลงง่าย ๆ ผมสาบานได้ว่ายังเห็นคนตกปลากันอยู่ในลำธารข้างล่างราวกับเป็นกลางวัน ในขณะที่นาฬิกาในรถบอกเวลาสองทุ่มแล้ว! จนกระทั่งสามทุ่มนั่นแหละ ที่ฟ้าจะเริ่มแดงและมืดลงอย่างรวดเร็ว

ระหว่างทางรถบัสจอดแวะให้เข้าห้องน้ำที่ปั๊มน้ำมัน ทำให้ได้สังเกตป้ายราคาน้ำมัน ที่นี่น้ำมันดีเซลแพงเท่าน้ำมันเบนซิน โดยดีเซลบางชนิดแพงกว่าด้วยซ้ำ ราคาก็ตกลิตรละ ๒.๓๐ KM ก็ราว ๆ ๕๐ บาท

เกือบสี่ทุ่ม รถบัสส่งเราลงที่สถานี Banja Luka เรานั่งแท็กซี่ต่อมาที่โรงแรมเพื่อเช็กอิน รับคูปองมาทานอาหารเย็นแล้วเข้าห้องพักหลับเป็นตาย นับเวลาเดินทางตั้งแต่ออกจากกรุงเทพฯ ก็ราว ๒๘ ชั่วโมง

เรื่องนี้สอนให้รู้ว่า ชีวิตจะง่ายขึ้นมากถ้าพยายามขอวีซ่าให้เรียบร้อยตั้งแต่ก่อนออกเดินทาง ซึ่งถ้าไม่ติดขัดเงื่อนไขที่ว่าไป ผมก็ควรไปขอวีซ่าที่มาเลเซียตั้งแต่แรก ครั้งนี้นับว่าโชคดีที่มากับผู้มีประสบการณ์การเดินทางอย่าง อ.กิตติ์ ไม่งั้นคงลำบากลำบนกว่านี้มาก

Esaan Tham Font with GSUB

2011-07-14T17:05:00.001+07:00

ทิ้งค้างไว้จาก blog ที่แล้ว เสียนาน ก็เพิ่งได้โอกาสกลับมาทำ โครงการอักษรอีสาน ต่อ โดยหลังจากที่ได้ glyph ต่าง ๆ เรียบร้อยแล้ว ก็ถึงคราวทำเรื่องกฎการแสดงข้อความ

ดังที่ได้อธิบายไว้ ว่าอักษรธรรมในยูนิโค้ดจะลงรหัสในข้อความในลำดับที่เรียกว่า logical order ตามแบบอักษรอินเดีย (ซึ่งจากการที่โดนกระแนะกระแหนบ่อย ๆ ว่าอักษรไทยกับลาวเป็น ข้อยกเว้น ของ logical order สำหรับอักษรในตระกูลเดียวกัน ราวกับว่าสองอักษรนี้ไม่ logical กระนั้น ก็ทำให้ผมอยากจะเรียก logical order เสียใหม่ว่า phonetic order) ซึ่งลำดับการเก็บแบบ logical order หรือ phonetic order นี้ แตกต่างจากลำดับที่แสดงผลจริงซึ่งเรียกว่า visual order ทำให้ต้องมีการเรียงลำดับ glyph เสียใหม่ขณะแสดงผล

เนื่องจากทางเลือกอื่น คือการรอให้ rendering engine รองรับอักษรธรรม หรือการรอให้ไมโครซอฟท์จัดทำข้อกำหนดของการแสดงอักษรธรรมด้วย OpenType เป็นเรื่องที่ไม่สามารถสำเร็จได้ในเวลาอันสั้น ผมจึงจำเป็นต้องใช้วิธีสร้างกฎ GSUB ให้สามารถวาดแสดงได้ในตัวเองโดยไม่พึ่ง preprocessing ใน rendering engine เลย

โจทย์หนักที่สุดคือการสลับลำดับสระหน้า เพราะ GSUB ไม่มีรูปแบบกฎที่ซับซ้อนพอที่จะเขียนการสลับ AB เป็น BA ได้ เครื่องมือที่มีให้คือ:

Multiple substitution คือการแทน glyph 1 glyph ด้วย glyph string เช่น A → XYZ
Ligature substitution คือการแทน glyph string ด้วย glyph 1 glyph เช่น XYZ → A
Contextual substitution คือการกำหนด substitution (multiple หรือ ligature ข้างต้น) ที่จะกระทำเมื่อพบแพตเทิร์นที่กำหนด เช่น ถ้าพบ abc ให้ใช้กฎ P ที่ตำแหน่ง glyph ที่ 2 เป็นต้น

ยังมี substitution แบบอื่นอีกพอประมาณ แต่ก็ไม่ได้มีความสามารถมากไปกว่านี้ ซึ่งจะพบว่าการเขียนกฎง่าย ๆ แค่ AB → BA นั้น ไม่ใช่เรื่องง่ายเอาเสียเลย แต่โชคดีที่เผอิญไปได้เคล็ดวิชาจากเพื่อนชาวพม่ามาว่าเขามีลูกสูตรกันแบบนี้:

AB → BAB [Mul. A → BA]
BAB → BA [Lig. AB → A]

คือใช้ contextual 2 กฎ, multiple 1 กฎ และ ligature อีก 1 กฎ โดย contextual นั้นสามารถกำหนดแพตเทิร์นเป็นคลาสได้ แต่ multiple และ ligature นั้น ต้องลิสต์ทุก combination แบบเรียงตัวเท่านั้น

เนื่องจากรูปแบบระหว่างทาง (คือ BAB ในตัวอย่างข้างต้น) นั้นสุ่มเสี่ยงที่จะไปชนกับข้อความจริง ผมจึงดัดแปลงกฎเสียใหม่เป็นแบบนี้:

AB → BAxB [Mul. A → BAx]
BAxB → BA [Lig. AxB → A]

โดย x เป็น dummy ตัวหนึ่งที่ใส่เข้ามาเพื่อป้องกันการ match กับข้อความจริง จะเลือก glyph อะไรก็ได้ที่ไม่มีที่ใช้ในข้อความจริง

และในบางกฎ ก็เหมาะที่จะทำข้างหลังก่อน ซึ่งจะทำให้ลดจำนวนกฎ contextual ลงได้:

AB → AxBA [Mul. B → xBA]
AxBA → BA [Lig. AxB → B]

ได้สูตรแบบนี้แล้ว ผมก็มานั่งออกแบบกฎ GSUB สำหรับอักษรธรรมอีสานได้แล้ว โดยหลังจากประมวลอักขรวิธีต่าง ๆ แล้ว ก็สรุปเป็นขั้นตอนการทำงานดังนี้:

สลับลำดับ ไม้อังแล่น (ง สะกดเหนือพยัญชนะ) ในภาษาบาลี
```
  NGA-above + SAKOT + Cons --> Cons + NGA-above
```
เปลี่ยนพยัญชนะเป็นรูปตัวห้อย/ตัวเฟื้องเมื่อตามหลัง SAKOT
```
  SAKOT + Cons --> Cons.sub
```

สลับลำดับสระหน้า

  Cons + [sub|medial-RA] + LV --> LV + Cons + [sub|medial-RA]

สลับลำดับ ระวง

  Cons + medial-RA --> medial-RA + Cons

จัดการรูปย่อ น + า แบบซับซ้อน
```
  NA + {sub|tone|UV|BV} + AA --> NAA + {sub|tone|UV|BV}
```
จัดการรูปย่อทั่วไป
```
  NA + AA --> NAA
  WA + tall-AA --> WAA
```

หลังจากได้ลำดับกฎแล้ว ก็มา implement กฎแต่ละกฎด้วยสูตรข้างต้น โดยมีเคล็ดในการลดจำนวนกฎอยู่ว่า ให้พยายามเลือกเซ็ตที่ใหญ่ที่สุด (เช่น พยัญชนะ) เป็นตัวแปลง แล้วไปลิสต์รายการในตาราง multiple/ligature substitution เป็นหมวด ๆ เอา จะทำให้ได้จำนวนหมวดน้อย จัดการในระดับบนได้ง่าย ถ้าเราไปเลือกแปลงเซ็ตเล็ก (เช่น สระหน้า) แทน จะทำให้ได้หมวดเล็ก ๆ จำนวนมาก จำนวน contextual substitution มาก จัดการในระดับบนได้ลำบาก

หมายเหตุ: แม้จะลดปริมาณกฎลงแล้ว แต่ก็ยังมากอยู่ดี ทำใน fontforge อย่างเดียวไม่ไหว งานนี้สำเร็จได้ด้วย vim ครับ ;-)

ทำฟอนต์เสร็จแล้ว ก็ทำ หน้าทดสอบฟอนต์ เอาไว้ด้วย โดยฝังฟอนต์ลงในเว็บเลย เปิดด้วย Firefox/Iceweasel ตั้งแต่รุ่น 4 ขึ้นไปได้ผลดี ส่วน Chrome/Chromium หรือเบราว์เซอร์อื่นที่ใช้ WebKit (เช่น Epiphany, Midori) นั้น แสดงอักษรได้อยู่ แต่กฎ GSUB จะไม่ทำงาน ทำให้ลำดับการแสดงไม่ใช่ลำดับสำหรับมนุษย์อ่าน ส่วน IE ไม่มีให้ทดสอบครับ

scim-thai 0.1.2

2011-06-28T14:44:00.003+07:00

scim-thai 0.1.2 ออกไปแล้วเมื่อวานนี้ ก็คงเป็นตัวสุดท้ายในการปรับรุ่นแพกเกจต่าง ๆ ใน linux.thai.net ระลอกนี้ (แต่ไม่ใช่หมดแค่นี้ อาจมีการออกรุ่นตัวอื่นที่ได้ปรับรุ่นไปแล้วอีกถ้าจำเป็น)

สำหรับ scim-thai รุ่นนี้ ถือเป็น maintenance release คือไม่ได้มีการเพิ่มความสามารถใหม่อะไร แต่เป็นการแก้ปัญหาเล็ก ๆ น้อย ๆ เกี่ยวกับระบบ build ที่ตรวจพบในช่วง 3 ปีที่ผ่านมา กล่าวคือ

ปรับการ config การแปลข้อความด้วย gettext จาก gettextize ให้มาใช้ autopoint แทน ซึ่งทำให้ปรับข้อมูล PO ได้แนบเนียนไร้ร่องรอยมากขึ้น
แก้ปัญหาการคอมไพล์ในกรณีที่ libthai ไม่ได้ติดตั้งไว้ในพาธมาตรฐาน เป็นปัญหาที่พบในระหว่างพัฒนา libthai ซึ่งต้องติดตั้งแยกต่างหากจาก libthai ของระบบ แล้วทำให้พบว่า make rule ของ scim-thai ยังติดปัญหาการคอมไพล์กับ libthai ที่แยกติดตั้งต่างหากนี้อยู่ กลายเป็นกรณีตัวอย่างให้อุดรูรั่ว
แก้ปัญหาเรื่องการกำหนด LDFLAGS ซึ่งพบระหว่างที่จะ build แพกเกจ Debian รุ่นใหม่โดยปรับการ build ให้ใช้แฟล็ก "-Wl,--as-needed" แล้วพบว่าแฟล็กนี้ไม่มีผล ตรวจสอบแล้วพบว่าเป็นปัญหาการใช้ target *_LDFLAGS ใน Makefile.am ในการเพิ่มไลบรารีให้กับมอดูล ซึ่งพอสคริปต์ configure กำหนด LDFLAGS=-Wl,--as-needed แล้ว แฟล็กนี้มันจะไปต่อท้ายค่าใน target *_LDFLAGS อีกที ซึ่งผมดันไปลิสต์ไลบรารีในนั้นเสียแล้ว ค่า LDFLAGS จากการ configure ก็เลยไปต่อท้ายอยู่หลังรายชื่อไลบรารี จึงไม่มีผลกับไลบรารี ที่ถูกแล้ว ต้องใช้ target *_LIBADD ในการเพิ่มไลบรารีแทน ชื่อไลบรารีจึงจะมาอยู่หลัง LDFLAGS ในคำสั่งคอมไพล์ เป็นปัญหาที่มาดูทีหลังก็งง ว่าตอนนั้นผมทำแบบนั้นไปได้อย่างไร ทำให้ต้องมางมอยู่นานกว่าจะเจอ

สำหรับผู้ที่สนใจเรื่องการใช้แฟล็ก --as-needed ของลิงเกอร์ ก็ขออธิบายสักหน่อย

แฟล็ก --as-needed ใช้เพื่อให้ object file ที่ได้นั้น ลิงก์เฉพาะกับไลบรารีที่มีการใช้ symbol โดยตรงเท่านั้น (ตรวจสอบการลิงก์ได้ด้วยคำสั่ง objdump -p {so/exe-file} แล้วดูที่บรรทัด NEEDED ทั้งหลายใน Dynamic Section)

กล่าวคือ สมมติว่า object file ของเรามีการเรียกใช้ libA และ libB โดย libA ไปลิงก์กับ libP, libQ อีกที เวลาลิงก์จะต้องใส่ไลบรารีทั้งหมดที่ใช้ คือเป็น "-lA -lB -lP -lQ" และลิงเกอร์ก็จะลิงก์ทุกไลบรารีเข้ามาใน object file ของเรา นี่คือกรณีปกติ

การลิงก์ดังกล่าวมีปัญหาในทางปฏิบัติ เพราะไลบรารีต่าง ๆ มีการต่อยอดกันเป็นทอด ๆ หลายชั้น เช่น เฉพาะ GTK+ ก็มีไลบรารีลูกต่อพ่วงมาอีกถึง 44 ตัว:

$ ldd /usr/lib/libgtk-3.so.0.0.10 | wc -l
44

ในนี้ก็มีตั้งแต่ pango, glib, ati, cairo, freetype, libxcb และพรรคพวกอีกมากมาย และการลิงก์เฉพาะ GTK+ เข้ามาในโปรแกรมของเรา ก็จะต้องลิงก์ไลบรารีเหล่านี้เข้ามาทั้งหมด ทั้งที่ไม่มีการเรียกใช้ฟังก์ชันโดยตรงเลยก็ตาม

ความจริง ตอน run-time ก็จะต้องโหลดไลบรารีเหล่านี้เข้ามาทั้งหมดอยู่แล้ว ไม่งั้น GTK+ ก็ทำงานไม่ได้ อ้าว แล้วถ้างั้นมีปัญหาอะไร?

ปัญหาก็คือ การลิงก์ตรงกับไลบรารีใด ๆ จะหมายถึงการเกิด dependency ระหว่างแพกเกจของไลบรารีที่ลิงก์กันนั้น ทำให้ระบบแพกเกจโดยรวมมี dependency จำนวนมโหฬารเกินความจำเป็น และจะเป็นอุปสรรคต่อการขยับไลบรารีหนึ่ง ๆ ขึ้นสู่ major version ใหม่ (ซึ่งอาจไม่ ABI compatible กับรุ่นเก่า) เพราะจะต้องตามไป rebuild แพกเกจทั้งหมดที่ลิงก์ตรงกับมันอยู่ กลายเป็นปริมาณงานที่มากเกินจำเป็น ในเมื่อโปรแกรมคุณแค่ใช้ฟังก์ชันของ GTK+ เท่านั้น ทำไมจะต้องไป rebuild เมื่อมีการปรับ major version ของ cairo หรือ freetype ด้วย? สู้ให้เรื่องพวกนี้มัน encapsulate อยู่ในแพกเกจ GTK+ เท่านั้นไม่ดีหรือ?

นี่จึงเป็นที่มาของการใช้แฟล็ก --as-needed ในการ build แพกเกจของ distro ต่าง ๆ เพื่อให้มีการลิงก์เฉพาะกับไลบรารีที่มีการใช้ symbol โดยตรงเท่านั้น แล้วเวลาโหลดหรือติดตั้ง มันก็จะทำงานเป็นทอด ๆ ตามลำดับ dependency เอง ถ้ามีการปรับ major version ก็จะ rebuild เฉพาะแพกเกจที่มีการเรียกใช้ symbol โดยตรงเท่านั้น

บางคนอาจถามว่า แล้วทำไมไม่แค่ลิงก์แบบ "-lgtk-3-0" กับแพกเกจที่ใช้ GTK+ ก็พอล่ะ? ไม่ต้องแถมพ่วงพวก pango, glib ฯลฯ มาด้วยก็ได้ คำตอบคือการลิงก์แบบนี้ไม่ portable ครับ ลิงเกอร์ของ GNU อาจทำได้ แต่ยูนิกซ์ทั่วไปทำไม่ได้ ต้องใส่ library ที่ต้องการตามลำดับให้ครบด้วยจึงจะลิงก์ผ่าน (เข้าใจว่ามาจากวิธีลิงก์แบบ static ที่ต้องมีไลบรารีครบ) ดังนั้น พวก link flags ที่ได้จาก pkg-config จึงมีไลบรารีที่ต้องใช้แถมพ่วงมาทั้งหมดเสมอ แล้วลิงเกอร์ของ GNU สามารถมาคัดออกอีกทีด้วยตัวเลือก --as-needed ได้

Thai Numpad Experiment

2011-06-21T11:47:00.003+07:00

จาก กรณีฟอนต์ Sarabun IT9 ที่ผมได้ทิ้งท้ายไว้เรื่องวิธีแก้ปัญหาที่ถูกหลักการ โดยควรแก้ที่ระบบป้อนข้อความ (input method) ผมจึงทดลองดัดแปลงผังแป้นพิมพ์ไทยให้สามารถล็อคแป้นตัวเลข (numpad) ให้เป็นเลขไทยได้

เพื่อกำหนด spec เบื้องต้น ผมจึงได้ขอความเห็นสมาชิก DebianClub Gang ใน Facebook ดู ซึ่งมีความเห็นทั้งแบบที่เห็นว่าควรให้แป้นตัวเลขพิมพ์เลขไทยในโหมดภาษาไทยไปเลย, แบบที่เสนอว่าควรให้มีตัวเลือก config ผังแบบปกติและแบบพิมพ์เลขไทย และแบบที่เสนอว่าควรให้มีปุ่มสำหรับล็อคตัวเลขไทย

ก็ทดลองทำทีละขั้น ได้ผังรุ่นต่าง ๆ ดังนี้:

สร้างผังอีกชุดหนึ่งต่างหาก (basic_thaipad, pat_thaipad, tis_thaipad) ซึ่งแป้นตัวเลขจะกดได้เลขไทยเสมอในโหมดภาษาไทย วิธีนี้ผู้ใช้ต้องเลือก layout พิเศษเอาเองตอน config
ใช้ XKB option "keypad:aldig" ในการเพิ่มการป้อนเลขไทยเข้าในผังชุดเดิม แทนการเปลี่ยน layout วิธีนี้ผู้ใช้ไม่ต้องแก้ config ส่วน layout แต่ต้องเพิ่ม XKB option เอา
กำหนดปุ่ม ScrollLock เพื่อใช้ล็อคแป้นตัวเลขในโหมดภาษาไทยให้กดได้เลขไทย ถ้าไม่ล็อคก็ได้เลขอารบิกเหมือนเดิม (เสนอโดย Dr.Mamazaki J. Kasookie) วิธีนี้ผู้ใช้ไม่ต้อง config อะไรเพิ่มเลย

รุ่นสุดท้ายนี้เอง ที่เป็นรุ่นที่เริ่มเผยแพร่ให้ทดลองใช้เพื่อขอความเห็น โดยได้แปะประกาศไว้ที่ debianclub

รายละเอียดทางเทคนิคของผังนี้ก็คือ ต้องใช้ปุ่มแบบ 8 ระดับ โดยต้องเพิ่ม type ของปุ่มแบบ "EIGHT_LEVEL_KEYPAD" ที่ยังไม่มีข้อกำหนดใน XKB ปัจจุบัน

สาเหตุที่ต้องใช้ปุ่มแบบ 8 ระดับก็เพราะจำเป็นต้องหลบปุ่มระดับ 3 ที่ใช้ในผัง tis ที่ใช้ป้อนอังคั่นคู่ (๚) ซึ่งถ้ากำหนดให้ใช้เลขไทยที่ระดับ 3 แล้วใช้ ScrollLock ล็อคที่ระดับ 3 ก็จะทำให้ปุ่ม [น/ฯ] ถูกล็อคเป็น [๚] ตลอด ทำให้ป้อน น และ ฯ โดยไม่ปลด ScrollLock ไม่ได้ และจะใช้งานในกรณีปกติไม่สะดวก ส่วนระดับ 4 นั้น มีไว้สำหรับระดับ 3 ที่มีการกด Shift ดังนั้นจึงต้องเลื่อนขึ้นไปใช้ระดับ 5 ซึ่งจะมีในข้อกำหนดของปุ่มแบบ 8 ระดับที่เริ่มมีใน X protocol ตั้งแต่ xorg 7.0.8 เป็นต้นมา

และเนื่องจาก XKB มีแต่ข้อกำหนด 8 ระดับสำหรับปุ่มปกติเท่านั้น ยังไม่มีข้อกำหนดสำหรับสำหรับ numpad จึงต้องกำหนดขึ้นเอง ซึ่งผมออกแบบไว้อย่างนี้ ซึ่งอาจตรงตามความต้องการของกรณีเรา แต่ภาษาอื่นจะว่าอย่างไรคงต้องถกกันอีกที:

Shift	NumLock	Level3	Level5	ผลลัพธ์
no	no	no	no	level 1
yes	no	no	no	level 2
no	yes	no	no	level 2
yes	yes	no	no	level 1
no	no	yes	no	level 3
yes	no	yes	no	level 4
no	yes	yes	no	level 3
yes	yes	yes	no	level 4
no	no	no	yes	level 1
yes	no	no	yes	level 5
no	yes	no	yes	level 5
yes	yes	no	yes	level 1
no	no	yes	yes	level 6
yes	no	yes	yes	level 7
no	yes	yes	yes	level 7
yes	yes	yes	yes	level 6

หลักการคือ:

ปุ่ม NumLock จะใช้สลับโหมดระหว่างตัวเลข (level 2-7) กับลูกศร (level 1) ถ้า NumLock ล็อคอยู่ ปุ่ม numpad จะได้ตัวเลข แต่ถ้า NumLock ไม่ล็อค numpad จะกลายเป็นปุ่มลูกศร
ปุ่ม Shift ใช้เปลี่ยนปุ่ม numpad ให้เป็นโหมดตัวเลข มีค่าเท่ากับการล็อค NumLock แต่ถ้า NumLock กำลังล็อคอยู่ ปุ่ม Shift จะมีผลยกเลิก NumLock ซึ่งนี่เป็นพฤติกรรมปกติของ XKB
ปุ่ม Level3 (ปกติจะใช้ Right_Alt) จะยกแคร่ปุ่ม numpad ขึ้นสู่ระดับ 3 และถ้ามีการกด Shift ร่วมด้วย ก็จะยกแคร่ขึ้นสูร่ะดับ 4 ส่วนปุ่ม NumLock ไม่มีผลใด ๆ กับระดับ 3 ซึ่งนี่ก็เป็นพฤติกรรมปกติของ XKB เช่นกัน (นัยว่าระดับ 3 มักเป็นการยกแคร่ชั่วคราว ไม่ใช่การล็อค จึงมีผลทับการล็อคของ NumLock)
ปุ่ม Level5 (ในกรณีของเราใช้ ScrollLock) จะล็อคปุ่ม numpad ไว้ที่ระดับ 5 แต่จะมีผลหลังพิจารณา NumLock/Shift แล้วเท่านั้น การให้ NumLock มีความสำคัญสูงกว่าก็เพื่อความสะดวกในการสลับไปมาระหว่างการป้อนตัวเลขกับการใช้ปุ่มลูกศรนั่นเอง
ในระดับ 5 นี้ ปุ่ม Level3 จะมีผลในการยกแคร่ปุ่ม numpad จากระดับ 1 (NumLock ไม่ล็อค) ขึ้นสู่ระดับ 6 และจากระดับ 5 (NumLock ล็อคอยู่) ขึ้นสู่ระดับ 7 ตามลำดับ
ระดับ 8 ยังไม่มีที่ใช้

การกำหนด XKB type ของปุ่ม ต้องกำหนดไว้ละเอียดเพื่อ (พยายาม) ให้ครอบคลุมกรณีของภาษาต่าง ๆ แต่ในการกำหนดผังของเรา เราก็เพียงกำหนดระดับการยกแคร่ของปุ่ม numpad ง่าย ๆ แบบนี้:

ระดับ 1: เป็นปุ่มลูกศร, Home, End, PgUp, PgDn, Ins, Del
ระดับ 2: เป็นเลขอารบิก, จุดทศนิยม
ระดับ 3-8: เป็นเลขไทย, จุดทศนิยม

แต่ปุ่ม 8 ระดับนี้ จะมีผลเฉพาะเมื่ออยู่ในโหมดภาษาไทยเท่านั้น ส่วนเมื่ออยู่ในโหมดภาษาอังกฤษ ก็จะมีเพียง 2 ระดับแรกเท่านั้นตามปกติ

ดังนั้น โดยสรุปสำหรับผู้ใช้ในกรณีใช้งานปกติก็คือ:

NumLock	ภาษา	ScrollLock	ผลลัพธ์
ไม่ล็อค	*	*	ลูกศร
ล็อค	US	*	เลขอารบิก
ล็อค	TH	ไม่ล็อค	เลขอารบิก
ล็อค	TH	ล็อค	เลขไทย

หากต้องการทดสอบ ผม build deb สำหรับ xkb-dataเอาไว้ที่ debclub repository โดยอ่านข้อมูลสรุปสำหรับผู้ใช้ได้ที่ บทความที่ debianclub

อย่างไรก็ดี การใช้งานอาจเกิดปัญหากับการใช้งาน IM module ของ GTK+ บางตัว กล่าวคือ:

ถ้าใช้ X Input Method (ค่าปริยาย) จะใช้ผังแป้นพิมพ์ใหม่นี้ได้ทันที
ถ้าใช้ Thai-Lao input method (มีมาใน GTK+ ให้เลือกได้) จะต้องใช้ GTK+ 2 และ GTK+ 3 ที่แพตช์แก้บั๊กแล้วจาก debclub repo จนกว่าบั๊ก GNOME #652720 จะแก้ไขที่ต้นน้ำ
ถ้าใช้ Thai (libthai) จากแพกเกจ gtk-im-libthai หรือ gtk3-im-libthai จะต้องเป็นรุ่น 0.2.0 ขึ้นไป ขณะที่เขียนนี้ได้ upload เข้า unstable (sid) แล้ว แต่ยังต้องรอครบกำหนดจึงจะย้ายเข้า testing (wheezy)

ดังนั้น สำหรับตอนนี้จึงขอแนะนำให้ติดตั้งผ่าน debclub repository จะสะดวกที่สุดครับ ทดลองแล้วต้องการปรับแก้อะไรก็แนะนำเข้ามาได้ครับ ถ้าใช้การได้ดี ก็จะได้ผลักดันแพตช์ต่าง ๆ เข้าที่ต้นน้ำเพื่อให้มีผลกับทุก distro ต่อไป

gtk-im-libthai 0.2.0

2011-06-19T15:31:00.001+07:00

ออก gtk-im-libthai 0.2.0 ไปแล้วเมื่อวานซืน แต่เพิ่งมีเวลาได้เขียนบันทึกวันนี้เอง

รุ่นนี้มีการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญ คือพอร์ตโค้ดไปยัง GTK+ 3 โดยจะ build และติดตั้งมอดูลสำหรับทั้ง GTK+ 2 และ GTK+ 3 ตามแต่จะ configure โดยใช้ซอร์สเดียวกัน ทำให้รุ่นนี้ต้องการ GTK+ 2 รุ่น 2.21.8 ขึ้นไป ที่มี macro ใหม่ของ GTK+ 3 โดยยังคง compatibility กับ GTK+ 2 รุ่นเก่าไว้อยู่

นอกจากนี้ก็ได้ปรับปรุงระบบ build ใหม่ให้จัดการการติดตั้ง/ถอดถอนได้รัดกุมขึ้น และเปลี่ยนมาใช้แมโครรุ่นใหม่ ๆ ของ autotools

การเปลี่ยนแปลงต่าง ๆ เหล่านี้ถือว่าใหญ่พอสมควร จึงได้ออกรุ่นใหม่เป็น 0.2.0 แทนที่จะเป็น 0.1.6

นอกจากนี้ ก่อนออกรุ่นยังได้พบบั๊กอีกตัวหนึ่งในระหว่างพัฒนา solution สำหรับการป้อนเลขไทยด้วย numpad แทนการใช้ ฟอนต์ Sarabun IT9 คือการไม่รับปุ่มที่เป็น level 3 shift จึงได้แก้ไข พร้อมกับรายงานบั๊ก GNOME #652720 ใน Thai-Lao IM module ของ GTK+ ซึ่งมีอาการเดียวกันไว้ด้วย (มี deb ที่แก้แล้วที่ debclub repository [gtk+2.0, gtk+3.0]) ซึ่งหลังจากแก้แล้วก็สามารถใช้ผังแป้นพิมพ์ใหม่ที่ผมดัดแปลงให้ป้อนเลขไทยด้วย numpad ได้ ส่วนรายละเอียดของผังแป้นพิมพ์ใหม่นั้น ขอเขียนแยกใน blog ต่างหากครับ

ผู้ใช้ Debian sid ก็คงได้พบการ upgrade ไปแล้วเมื่อวานนี้ โดยถ้าคุณใช้ GNOME 3 จาก experimental อยู่ ก็อาจจะติดตั้งแพกเกจใหม่เพิ่ม คือ gtk3-im-libthai เพื่อให้ใช้กับ GTK+ 3 ได้ โดยแพกเกจเดิม (gtk-im-libthai) นั้น จะเป็นมอดูลสำหรับ GTK+ 2.x เท่านั้นครับ

Life & Thanks

2011-06-17T19:40:00.001+07:00

ช่วงนี้งานผมคืบคลานไปอย่างเชื่องช้า เนื่องจากแม่ผมลื่นหกล้มเมื่อเดือนก่อน (คืนก่อนวัน Ubuntu Release Party พอดี) หลังจากพักฟื้นแล้วยังมีอาการเอ็นข้อมือช้ำตกค้างอยู่จนถึงวันนี้ ไม่สามารถใช้มือซ้ายทำงานได้ ทำให้ผมต้องทำงานต่าง ๆ แทนแม่เกือบทั้งหมด บวกกับงานดูแลผู้ป่วยด้วย ก็ทำให้ได้รู้ว่างานของแม่บ้านนั้นเหนื่อยหนักขนาดไหน ว่างจากงานบ้านผมถึงได้มานั่งเขียนโปรแกรมหรือเตรียมสไลด์ไปบรรยายทีละนิด ๆ ไม่ค่อยได้มีเวลาต่อเนื่องพอจะทำงานที่ต้องการสมาธิสูงได้ ตอนนี้มีธุระอะไรเข้ามาก็จำเป็นต้องบอกปัดไปก่อน

ตอนนี้อาการของแม่ก็ค่อย ๆ ดีขึ้นวันละนิด ๆ เหมือนกัน อีกไม่นานคงหายดีครับ

สำหรับบล็อกนี้ก็ขอเขียนขอบคุณผู้สนับสนุนงานพัฒนาของผมในเดือน พ.ค. และ มิ.ย. นี้ โดยเมื่อปลาย พ.ค. คุณหน่อย SNC ได้ส่งอาหารเสริมมาให้แม่ผมทาน และเมื่อต้น มิ.ย. นี้ คุณโด่ง KDE ได้หย่อนสตางค์ลงหมวกเพื่อสนับสนุนงานพัฒนาของผม

ขอขอบคุณทั้งสองท่านที่ช่วยสนับสนุนงานของผมนะครับ ขอให้รวย ๆ ชีวิตการงานราบรื่น สุขภาพแข็งแรงครับ :-)

The Case of Sarabun IT9

2011-06-15T16:56:00.001+07:00

เป็นเรื่อง.. เมื่อมติ ครม. สองอย่าง คือให้ใช้ฟอนต์สารบรรณและเลขไทยในเอกสารราชการ ได้ผสมกันทำให้เกิดกรณี ฟอนต์ Sarabun IT9 ที่ดัดแปลงฟอนต์สารบรรณในชุด 13 ฟอนต์โพสต์การ์ดแวร์ของ DIP-SIPA ให้ป้อนเลขไทยด้วยแป้นตัวเลข (numpad) ได้ แต่เป็นวิธีที่ไม่ถูกหลักการ คือไปเปลี่ยนรูปร่างของตัวเลขอารบิกให้เป็นเลขไทย ทำให้ข้อมูลที่เก็บลงในแฟ้มแตกต่างจากสิ่งที่แสดงบนหน้าจอ

เรื่องนี้ต้องแยกพูดเป็นสองประเด็น คือประเด็นเรื่องกฎหมาย กับประเด็นเรื่องเทคนิค

ประเด็นเรื่องกฎหมายนั้น ข้อมูลที่ผมได้รับจากการพูดคุยกับเพื่อนใน Facebook ก็คือ ผู้ดัดแปลงฟอนต์ Sarabun IT9 ได้แจ้งเป็นลายลักษณ์อักษร แต่ไม่ได้รับอนุญาตให้ดัดแปลง (กรมทรัพย์สินทางปัญญาอนุญาต แต่ SIPA ไม่อนุญาต) จึงได้ลบฟอนต์ออกจากเว็บดาวน์โหลด แต่นั่นก็สายไปแล้ว เพราะฟอนต์ได้เผยแพร่ออกไปในเน็ตเรียบร้อยแล้ว

นี่ถือเป็นกรณีตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่า เงื่อนไขข้อ (2) ในสัญญาอนุญาตของฟอนต์โพสต์การ์ดแวร์ที่ให้แจ้งเป็นลายลักษณ์อักษรก่อนแก้นั้น ได้ทำให้ตัวฟอนต์ไม่ใช่ซอฟต์แวร์เสรีหรือโอเพนซอร์สตามที่กล่าวอ้างจริง เพราะต้องผ่านการอนุญาตเสียก่อนจึงจะแก้ไขได้ ไม่ต่างอะไรกับซอฟต์แวร์ proprietary เลย

ส่วนประเด็นทางเทคนิคนั้น นักคอมพิวเตอร์ทั่วไปย่อมเข้าใจได้ไม่ยากว่าวิธีการนี้เป็นสิ่งที่ไม่ควรทำ เพราะการเก็บข้อมูลไม่ได้มีความประสงค์จะให้คนอ่านเพียงอย่างเดียว แต่มีการประมวลผลโดยโปรแกรมด้วย เช่น การสืบค้นข้อมูล การคำนวณตัวเลข การแปลงค่าตัวเลข การตัดบรรทัด ฯลฯ การที่ข้อมูลที่เก็บไม่ตรงกับสิ่งที่แสดงผล โดยเฉพาะเมื่อมีข้อมูลสองชุดที่ต่างกันแต่แสดงผลเหมือนกัน จึงทำให้เกิดความสับสนภายในกระบวนการทำงาน แม้เปลือกนอกจะให้ผลลัพธ์ที่ดูถูกต้องในตอนแรก แต่จะเจอปัญหาต่อไปในระยะยาว ถ้าเทียบกับการทำงานของคนก็อาจจะเรียกว่าผักชีโรยหน้าได้

ผมพอเข้าใจแนวคิดของ SIPA ได้ ที่ไม่ยอมอนุญาตให้ดัดแปลงแบบนี้ น่าจะเป็นเหตุผลทางเทคนิคเป็นหลัก แต่ในทางกฎหมายแล้ว นี่กลับเป็นการแสดงให้เห็นจริงว่าฟอนต์ชุดนี้ไม่ได้ "ส่งเสริมการร่วมมือในการสร้างสรรค์ฟอนต์ในวงกว้าง" อย่างที่โปรยไว้ที่ต้นสัญญาอนุญาต

ปัญหาก็คือ ถ้า SIPA ตอบอนุญาต ก็จะเป็นการรับรองความถูกต้องทางเทคนิคของฟอนต์ที่ดัดแปลง ซึ่ง SIPA คงยอมไม่ได้ แต่ถามว่าเอาเข้าจริง SIPA จะดำเนินการทางกฎหมายกับผู้ที่ดัดแปลงโดยไม่ขออนุญาตผู้นี้หรือไม่? ผมไม่สามารถตอบแทนได้ ทราบแต่ว่า แค่มีการตอบไม่อนุญาตไปครั้งเดียวก็ได้ทำลายเจตนารมณ์ของโครงการไปแล้วส่วนหนึ่ง ถ้ายังดำเนินการฟ้องร้องต่ออีก คงไม่มีนักพัฒนาซอฟต์แวร์เสรีที่ไหนอยากช่วยปรับปรุงฟอนต์ชุดนี้อีกเป็นแน่ ลำพังไม่ต้องมีการปฏิเสธให้เห็น เขาก็ยังลังเลกันอยู่แล้ว

นี่เป็นปัญหาอีกอย่างของเงื่อนไขข้อ (2) ของสัญญาอนุญาต คือกลายเป็นว่า DIP และ SIPA จะต้องร่วมรับผิดชอบกับความถูกต้องทางเทคนิคของผู้ดัดแปลงด้วย ถ้าไม่ผ่านเกณฑ์ก็ไม่สามารถปล่อยให้ทำได้ แม้จะเปลี่ยนชื่อหลบแล้วก็ตาม แต่ถ้าไม่มีเงื่อนไขข้อนี้ แล้วปล่อยให้มันเป็นซอฟต์แวร์เสรีตามที่ควรจะเป็น DIP และ SIPA ก็ไม่ต้องมารับภาระที่เสี่ยงต่อการทำลายบรรยากาศความเปิดกว้างตรงนี้ แต่สามารถใช้วิธีรณรงค์ชี้แจงผู้ใช้ (อย่างที่ท้ายที่สุดก็ต้องมาทำอยู่ดีแบบตอนนี้) แทนได้

ปัจจุบันมีผู้ใช้หลายคนบ่นว่าฟอนต์สารบรรณเส้นบางเกินไป อยากให้ผู้จัดทำฟอนต์ปรับแก้ ก็น่าสนใจว่าฟอนต์ที่ประกาศเจตนารมณ์ว่าเปิดกว้างต่อการร่วมกันพัฒนา กลับไม่มีใครกล้าแตะต้อง ผมจึงยังยืนยัน ว่าสัญญาอนุญาตของฟอนต์โพสต์การ์ดแวร์ของ DIP และ SIPA ควรได้รับการแก้ไขเพื่อให้เป็นซอฟต์แวร์เสรีตามที่กล่าวอ้างอย่างแท้จริง

ส่วนประเด็นทางเทคนิคของฟอนต์ Sarabun IT9 ที่ได้ระบาดไปทั่วแล้วนั้น ขอสนับสนุนการรณรงค์ให้เลิกใช้เช่นกันครับ รวมถึง ฟอนต์ของไมโครซอฟท์ที่ผู้พัฒนาคนเดียวกันได้ลักลอบดัดแปลง ด้วย

สำหรับทางแก้ หากต้องการป้อนภาษาไทยด้วยแป้นตัวเลข ก็ควรแก้ที่ input method โดยดัดแปลงผังแป้นพิมพ์เล็กน้อย ซึ่งผมจะได้เขียนถึงในโอกาสต่อไป

FOSS Why and How

2011-06-10T23:13:00.001+07:00

เมื่อวันที่ 7 มิ.ย. ได้รับเกียรติจากศูนย์คอมพิวเตอร์ มข. ให้ไปบรรยายเรื่องโอเพนซอร์สเนื่องในโอกาสครบรอบ 25 ปีของศูนย์ฯ ก็เลยถือโอกาสรวบรวมเกร็ดความคิดต่าง ๆ เกี่ยวกับซอฟต์แวร์เสรีและโอเพนซอร์สที่เคยคิดหรือพูดไว้ในโอกาสต่าง ๆ ของตัวเอง มาเรียบเรียงเป็นเรื่องราว

เนื้อหาของ ตัวสไลด์ [PDF] พยายามชักนำผู้ฟังให้เห็นแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงของสังคมที่เอื้อให้เกิดการสร้างซอฟต์แวร์แนวใหม่ที่ผู้ใช้เริ่มมีส่วนร่วมมากขึ้น โดยพูดถึงภาพรวมทั้งโลก มาถึงวงการซอฟต์แวร์โลกและของไทยเอง พยายามให้เห็นแนวโน้มของการผลิตแนวใหม่ แล้วจึงเข้าสู่หลักการของเสรีภาพซอฟต์แวร์ และลักษณะของวัฒนธรรมโอเพนซอร์ส อธิบายลักษณะการทำงานคร่าว ๆ แล้วปิดท้ายด้วยแนวปฏิบัติในรายละเอียด

ผมคิดว่าการทำความเข้าใจตลอดสายแบบนี้ น่าจะช่วยให้ผู้ฟังเห็นภาพของโลกซอฟต์แวร์เสรีและโอเพนซอร์ส และตระหนักถึงบทบาทของตนเองในการเข้าร่วม

เพราะ FOSS ไม่ใช่เพียงสินค้าชิ้นหนึ่งในตลาดทุนนิยม แต่มันคือกระบวนการผลิตแบบใหม่ที่ไม่ได้แบ่งแยกผู้บริโภคออกจากกระบวนการผลิตเด็ดขาดเหมือนโรงงานอุตสาหกรรมอีกต่อไป โดยที่การร่วมผลิตของผู้บริโภคก็เป็นไปอย่างเป็นธรรมชาติเสียด้วย

Thanks

2011-04-18T19:45:00.000+07:00

ขอขอบคุณ คุณหน่อย SNC และ คุณวิทยา ที่ได้ หย่อนสตางค์ลงหมวก อีกครั้ง เพื่อสนับสนุนงานพัฒนาซอฟต์แวร์เสรีของผม ขอบคุณในการสนับสนุนมาตลอด ขอให้ทั้งสองท่านและครอบครัวมีสุขภาพแข็งแรง การงานราบรื่นครับ

Science behind the Songkran Shift

2011-04-15T12:28:00.002+07:00

จากที่ได้เขียนถึง การเลื่อนของวันสงกรานต์ ไป โดยได้กล่าวถึงความแตกต่างระหว่างปีที่เป็นคาบการโคจรของโลกรอบดวงอาทิตย์ที่ตำราสุริยยาตร์ใช้ คือ 365.25875 วัน (ข้อมูลดาราศาสตร์คือ 365.256363004 วัน) กับปีตามปฏิทิน Gregorian ซึ่งยาวเพียง 365.2425 วันเท่านั้น ทำให้วันสงกรานต์เลื่อนออกไปทีละน้อย แล้วปีทั้งสองนี้ต่างกันอย่างไร?

ปฏิทิน Gregorian ที่เราใช้กันอยู่ เป็นปฏิทินสำหรับดูฤดูกาลบนโลก ซึ่งคาบของปีจะอ้างอิงกับ equinox และ solstice โดยจะพยายามให้วันทั้งสี่ตกอยู่ในวันที่เดียวกันทุกปี (อาจมีการเลื่อนขึ้นเลื่อนลงได้ไม่เกินหนึ่งวัน) ทำให้สามารถบอกฤดูกาลได้จากปฏิทิน ซึ่งจะช่วยให้ผู้คนบนโลกสามารถวางแผนการเพาะปลูก การปรับตัวกับสภาพอากาศ และอื่น ๆ ได้

ส่วนนิยามของสงกรานต์คือ การโคจรเข้าราศีเมษของดวงอาทิตย์ คือเป็นการอ้างอิงดวงดาวคงที่ คาบของสงกรานต์จึงหมายถึง ปี sidereal คือคาบของการโคจรของโลกรอบดวงอาทิตย์ในทางดาราศาสตร์

สิ่งที่ทำให้ปฏิทินฤดูกาลแตกต่างจากคาบการโคจรของโลกรอบดวงอาทิตย์ก็คือ การควงส่ายของแกนโลก ครับ

โลกไม่ได้หมุนรอบตัวเองรอบแกนคงที่เหมือนไก่ย่างในเตาอบ แต่มีการหมุนควงของแกนเหมือนลูกข่างด้วย ด้วยอัตราประมาณ 1 องศาต่อ 72 ปี (ตกรอบละเกือบ 26,000 ปี) การหมุนควงนี้ ทำให้ตำแหน่งของ solstice และ equinox มีการเปลี่ยนแปลงตามแนวการเอียงของแกนโลกที่เปลี่ยนไปด้วย โดยทิศทางการควงจะทำให้ solstice และ equinox มาถึงเร็วขึ้นเมื่อเทียบกับการไม่หมุนควง ด้วยเหตุนี้ ปีฤดูกาลจึงสั้นกว่าคาบการโคจรของโลกรอบดวงอาทิตย์เล็กน้อย

ด้วยตัวเลข 365.25875 วัน/ปีที่ตำราสุริยยาตร์ใช้ ก็เท่ากับว่าวันสงกรานต์โดยเฉลี่ยจะขยับเพิ่ม 1 วันในระยะเวลา 1 / (365.25875 - 365.2425) = 61.54 ปี และจะน็อครอบปีปฏิทินในเวลา 61.54×365.2425 = 22,476.46 ปี

ผมลองคำนวณวันมหาสงกรานต์และเถลิงศกของ พ.ศ. 25031 (= 2554 + 22477) ก็ได้ว่าอย่างนี้ (สังเกตว่าปีปฏิทินจะเลื่อนไปข้างหน้าหนึ่งปี):

วันมหาสงกรานต์: 13 เมษายน 25032, 11:43:48 น.
วันเถลิงศก: 15 เมษายน 25032, 15:41:24 น.

แล้วเจอกันครับ ถ้ามนุษย์ยังอยู่ในโลกนี้และสามารถผ่านสงกรานต์หน้าหนาวช่วงธันวามาได้ :)

Songkran Shift

2011-04-13T21:20:00.002+07:00

อ.กิตติ์ได้นำเสนอ วิธีคำนวณวันมหาสงกรานต์ตามสูตรของ พันตรี บุนนาค ทองเนียม ซึ่งสูตรน่าสนใจมาก หลังจากคุยกันผ่าน Facebook ผมก็แยกธาตุสูตรได้ดังนี้

ตัวสูตร:

เถลิงศก = (จศ * 0.25875) - floor(จศ/4 + 0.5) + floor (จศ/100 + 0.38) - floor(จศ/400 + 0.595) - 5.53375

เป็นการหาส่วนต่างระหว่างคาบการโคจรของโลกรอบดวงอาทิตย์ที่ 365.25875 วัน (ข้อมูลดาราศาสตร์ = 365.256363004 วัน แต่ช่างมันก่อน ในที่นี้เราจะใช้ค่าของสุริยยาตร์) กับปฏิทิน Gregorian ที่ 1 ปีจะมี 365.2425 วัน เท่านั้น ทำให้วันสงกรานต์โดยเฉลี่ยจะขยับออกไปทีละนิด

(จศ * 0.25875) = เศษวันที่เกิน 365 วันทั้งหมดที่เกิดขึ้นนับตั้งแต่ จศ 0 มา
จากนั้น ลบด้วยจำนวนเศษวันที่ปฏิทิน Gregorian ได้เพิ่มเข้ามาในช่วงเดียวกัน คือ floor(จศ/4 + 0.5) - floor(จศ/100 + 0.38) + floor(จศ/400 + 0.595) โดยถือว่า ที่ จ.ศ. 0 ซึ่งเท่ากับ ค.ศ. 638 นั้น เฟสเริ่มต้นของ modulo แต่ละตัวตามปฏิทิน Gregorian จะเป็น (638 % 4) / 4 = 0.5, (638 % 100) / 100 = 0.38 และ (638 % 400) / 400 = 0.595 ตามลำดับ
จากนั้น บวกด้วยเวลาของวันเถลิงศกของ จ.ศ. 0 คือ -5.53375 คือราว 5 วันครึ่งก่อน 0 นาฬิกาของวันที่ 31 มีนาคม (ซึ่งนับเป็นวันที่ 0 ก่อนวันที่ 1 ของเดือนเมษายน) ซึ่งคำนวณแล้วก็ตกวันที่ 25 มีนาคม พ.ศ. 1811 เวลา 11 นาฬิกา 11 นาที 24 วินาที เป็นเวลาอ้างอิง

จากวันเถลิงศกที่เวลาอ้างอิง ผ่านมาพันกว่าปี ตอนนี้วันเถลิงศกเลื่อนจาก 25 มีนาคม มาเป็นวันที่ 16 เมษายนแล้ว เพราะคาบของสงกรานต์ยาวกว่าปีปฏิทิน Gregorian ส่วนวันมหาสงกรานต์ตามสูตร "มหาสงกรานต์ = เถลิงศก - 2.165 วัน" ก็เลื่อนจาก 23 มีนาคม มาเป็น 14 เมษายน

ที่น่าสังเกตคือ ในเมื่อคาบของสงกรานต์ยาวกว่าปีปฏิทิน Gregorian ก็เท่ากับว่าวันสงกรานต์จะเลื่อนไปข้างหน้าเรื่อย ๆ ไม่มีย้อนกลับ ยกเว้นกรณีปัดเศษเล็ก ๆ น้อย ๆ และขณะนี้สงกรานต์ก็ได้เลื่อนมาเป็น 14-16 เมษายนแล้ว โดยปีหน้า 2555 จะเป็นปีสุดท้ายที่วันเถลิงศกยังตกวันที่ 15 เพราะอาศัยความที่เป็นปีอธิกสุรทิน แต่ก็จวน 16 รอมร่อ (23:43:48 น.) ต่อจากนั้น ตั้งแต่ 2556 เป็นต้นไป วันเถลิงศกก็จะไม่กลับมาตกวันที่ 15 อีกแล้ว แม้ปีอธิกสุรทินถัดไป คือ 2559 วันที่เพิ่มเข้ามาไม่สามารถยื้อวันเถลิงศกให้อยู่ในวันที่ 15 ได้อีกแล้ว (เถลิงศก 16 เมษายน 2559 0:34:12 น.)

จึงน่าสนใจว่า ในขณะที่วันสงกรานต์ตามประเพณีมีวันไม่ตรงกับปฏิทินสากล แต่วันหยุดราชการยังคงเป็น 13-15 เมษายน ไม่เปลี่ยนแปลง ทำให้เกิดความสับสนในการเฉลิมฉลองตามประเพณี เช่นที่อภิปรายกันใน กระทู้เรือนไทย ว่าทำให้บางปีต้องประกอบพิธีวันพญาวันในวันเนาที่เป็นวันที่ห้ามทำพิธีใด ๆ เพราะปฏิทินราชการว่าอย่างนั้น แม้จะขัดกับปฏิทินโหราศาสตร์ เป็นต้น

จากที่คำนวณนี้ ปี 2556 อาจเป็นโอกาสอันดีที่ราชการจะเปลี่ยนวันหยุดราชการในช่วงสงกรานต์ให้เป็น 14-16 เมษายนแทน ถ้าจะยังใช้วันหยุดตายตัวเหมือนเดิม อย่างน้อยก็จะไม่ขัดกับวันตามประเพณีทุกปีเหมือนใช้วันหยุดเดิม

สวัสดีปีใหม่ไทยครับ :-)

LibThai 0.1.15

2011-03-25T12:37:00.001+07:00

LibThai 0.1.15 ออกไปแล้วเมื่อวานนี้ รุ่นนี้ไม่มีการเปลี่ยนแปลงในส่วนโค้ด มีแต่การปรับข้อมูลพจนานุกรมที่ใช้ตัดคำตามปกติ

พูดถึงการปรับพจนานุกรมตัดคำ โดยปกติจะมีทั้งการเพิ่มคำใหม่และตัดคำประสมที่ก่อให้เกิดความกำกวมออก โดยในรุ่นนี้ได้รับ feedback จากคุณวิทยา เกี่ยวกับกรณีต่าง ๆ ที่พบ ช่วยให้ปรับพจนานุกรมเพื่อรองรับกรณีต่าง ๆ เหล่านั้น

ส่วนเรื่องการเพิ่มคำใหม่ ผมจะคอยสังเกตคำใหม่จากแหล่งต่าง ๆ แล้วเพิ่มคำเข้าในพจนานุกรมอยู่เรื่อย ๆ เพื่อให้ libthai รู้จักคำกว้างขวางขึ้น หาขอบเขตของคำได้ถูกต้องยิ่งขึ้น รวมทั้งลดจำนวนการ recover เมื่อพบคำที่ไม่อยู่ในพจนานุกรม ทำให้ใช้เวลาตัดคำน้อยลงด้วย

แหล่งข้อมูลที่ผมได้มาก็เช่น:

ข่าวประจำวันในหนังสือพิมพ์ ทั้งออนไลน์และออฟไลน์ (ส่วนใหญ่จะออนไลน์) ทำให้ได้ศัพท์การเมือง ชื่อเมืองในข่าวต่างประเทศ ศัพท์ธุรกิจ ชื่อยี่ห้อสินค้า ศัพท์แฟชั่น วงการบันเทิง ไลฟ์สไตล์
เว็บต่าง ๆ ในอินเทอร์เน็ต
หัวข้อสนทนาใน social network จะพบคำในสาขาต่าง ๆ ที่หลากหลาย และจากคำเสนอแนะเพิ่มเติมของเพื่อน ๆ
อีเมลส่วนตัว เช่น เพื่อนบางคนเปิดเบเกอรี่ ก็จะพูดถึงรายการขนมต่าง ๆ ทำให้ได้ชื่อขนมใหม่ ๆ มาเรื่อย ๆ แม้เจ้าตัวก็ยังไม่รู้ ว่ากำลังช่วยพัฒนา libthai อยู่ :-)
ป้ายสินค้า ฉลากสินค้า ป้ายร้าน ป้ายโฆษณา ฯลฯ

พูดง่าย ๆ คือ แทบทุกอย่างรอบตัวสามารถเป็นแหล่งข้อมูลให้ libthai ได้ แต่การจะเพิ่มคำเข้าในพจนานุกรม ก็จะต้องมีการกลั่นกรองเสียก่อนว่าคุ้มหรือไม่ บางคำเป็นคำที่ใช้เฉพาะกลุ่มมาก ๆ ก็ยังไม่เพิ่ม คำที่มีตัวสะกดหลากหลายก็จะพยายามเพิ่มคำที่เป็นมาตรฐานไว้ก่อน โดยมีสมมุติฐานว่าโอกาสที่ผู้คนจะสะกดตรงตามมาตรฐานมีมากกว่าแบบย่อย ๆ ที่แต่ละคนสะกดแบบของตัวเอง แต่ถ้ามีการสะกดผิดจากมาตรฐานไปในทางเดียวกันมากพอก็จะเพิ่มแบบย่อยที่มีความถี่สูงสุดอันดับต้น ๆ ไว้ โดยตัดสินจากการใช้ search engine ตรวจสอบจำนวนเอกสารที่พบ

หลักเกณฑ์ต่าง ๆ เหล่านี้ก็เพื่อให้การเพิ่มคำแต่ละรายการมีผลต่อเอกสารให้กว้างที่สุด ไม่ให้เปลืองหน่วยความจำโดยเปล่าประโยชน์

ความจริงยังมีแผนบางอย่างในการปรับโครงสร้างโค้ดของ libthai เหมือนกัน แต่ต้องหาเวลาว่างให้ได้ก่อน ที่ผ่านมาก็มีงานอื่นมากแทรกมากมายนับตั้งแต่ MiniDebCamp 2010 เป็นต้นมา ทำให้ร้างราจากการทำงานกับซอฟต์แวร์ที่ LTN มาเป็นแรมปี รวมถึงกับ Debian เองด้วย blog ก็เขียนน้อยลงมาก นี่เดี๋ยวก็ต้องกลับไปเร่งงานที่รับมาแบบกึ่ง full-time ต่อ แต่ขอออก thaifonts-arundina อีกตัวให้เสร็จก่อน

ThaiLaTeX 0.4.5

2011-03-21T16:36:00.001+07:00

ถัดจาก swath 0.4.1 ก็เป็น ThaiLaTeX 0.4.5 เป็นการรวมสิ่งที่เปลี่ยนแปลงในช่วงหนึ่งปีครึ่งที่ผ่านมา

สิ่งที่เด่นที่สุดในรุ่นนี้ก็คงเป็นเรื่อง การรองรับข้อความภาษาบาลี-สันสกฤต ด้วยคำสั่ง \textpali{} โดยความสามารถที่สำคัญก็คือการใช้ ญ ฐ ที่ไม่มีเชิง และนอกจากนี้ก็ยังรองรับการใช้นิคหิตบนสระอิ ซึ่งหนังสือสวดมนต์หลายเล่มจำเป็นต้องเลี่ยงไปใช้สระอึแทน เช่น สีเลน นิพฺพุตึ ยนฺติ (อ่านว่า สีเลนะ นิพพุติง ยันติ ไม่ใช่ สีเลนะ นิพพุตึ ยันติ) แต่ใน ThaiLaTeX จะสามารถพิมพ์เป็น สีเลน นิพฺพุติํ ยนฺติ ได้เลย

ความสามารถนี้ ใช้การได้ทั้งกับเอกสาร UTF-8 และ TIS-620 โดยถ้าเป็น TIS-620 จะต้องใช้แพกเกจ inputenc ประกอบด้วย

การใช้ภาษาบาลี-สันสกฤตใน ThaiLaTeX ควรใช้ร่วมกับ swath 0.4.1 ขึ้นไป ซึ่งได้แก้บั๊กเกี่ยวกับคำบาลี-สันสกฤตแล้ว

นอกจากการใช้ภาษาบาลี-สันสกฤต ก็มีการแก้บั๊กจิปาถะที่ผมพบในระหว่างเตรียมเอกสารในโอกาสต่าง ๆ เช่น การวางทันฑฆาตและนิคหิตบน ป ปลา ซึ่งผมพบระหว่างเตรียมสไลด์งาน OSSFest 2010 เมื่อเดือนตุลา การปรับคำแปลของหัวข้อ "References" จาก "หนังสืออ้างอิง" เป็น "เอกสารอ้างอิง" ซึ่งน่าจะเหมาะกว่า เพราะบางครั้ง reference ก็เป็นบทความหรือหน้าเว็บ

ได้อัปโหลดขึ้นที่ CTAN แล้ว รอผู้ดูแลตรวจสอบสักพักคงได้เข้า ส่วนที่ Debian ก็ได้อัปโหลดแพกเกจไปแล้วเช่นกัน อาจจะต้องรอสักหน่อยเพราะขณะนี้ FTP-master ของ Debian มีปัญหาขัดข้องบางประการ

swath 0.4.1

2011-03-20T15:54:00.002+07:00

ตามแผนการที่ได้พูดถึงใน ท้าย blog thaifonts-scalable 0.4.15 ก็มาถึงคิวของ swath ซึ่งขอเปลี่ยนลำดับให้ออกก่อน ThaiLaTeX เพื่อเป็นการเตรียม tool ให้เรียบร้อยก่อน พอ ThaiLaTeX ตัวใหม่มาถึง ผู้ใช้จะได้ใช้ภาษาบาลี-สันสกฤตได้ทันที ประกอบกับจะได้ใช้ swath ตัวใหม่ในการ build เอกสารทดสอบของ ThaiLaTeX ตัวใหม่ด้วย

หลังจากไม่ได้อัปเดตมาถึง 2 ปี swath 0.4.1 ก็มีการเปลี่ยนแปลงเพียงเล็กน้อยในแง่ความสามารถของโปรแกรม คือ:

แก้บั๊กเรื่องการตัดคำเมื่อเจอคำบาลีที่ใช้นิคหิตบนสระอิ เช่น กิสมิํ ซึ่ง swath ตัวเก่าจะตัดคำระหว่าง "มิ" กับนิคหิต ซึ่งไม่ถูกต้อง ในรุ่นนี้ได้แก้ไขบั๊กนี้แล้ว รวมทั้งได้แก้บั๊กเดียวกันสำหรับพินทุ ยามักการ และลากข้างยาวด้วย
เพื่อให้ผู้ใช้เปลี่ยนพจนานุกรมที่ใช้ตัดคำได้สะดวกขึ้น ก็ได้เปลี่ยนพฤติกรรมของตัวเลือก -d ซึ่งเดิมจะใช้กำหนดไดเรกทอรีที่บรรจุแฟ้มพจนานุกรมของ swath ให้เป็นที่อื่น ก็เปลี่ยนให้มากำหนดเป็นแฟ้มได้ด้วย เนื่องจากหลังจากที่เปลี่ยนมาใช้ libdatrie 0.2 ซึ่งสามารถเก็บข้อมูล trie ทั้งตัวในแฟ้มเดียวได้ ก็ไม่จำเป็นต้องระบุเป็นไดเรกทอรีเหมือนเดิมอีกแล้ว สามารถระบุแฟ้มของ trie ได้เลย ดังนั้น สมมุติว่าคุณอยากเปลี่ยนไปใช้พจนานุกรมของ libthai ในการตัดคำแทนของ swath เอง ก็เพียงสั่งดังนี้:
```
$ swath -d /usr/share/libthai/thbrk.tri -f latex < in.tex > out.tex
```
หรือจะกำหนดตัวแปรสภาพแวดล้อมชื่อ SWATHDICT แทนก็ได้ (ในรุ่นเก่าจะใช้ตัวแปร WORDSEGDATA ซึ่งอิงชื่อโปรแกรมสมัยเริ่มแรกก่อนที่จะเปลี่ยนชื่อเป็น swath รุ่นนี้จึงขอเปลี่ยนชื่อ) เช่น:
```
$ export SWATHDICT=/usr/share/libthai/thbrk.tri
$ swath -f latex < in.tex > out.tex
```

นั่นคือสิ่งที่เห็นภายนอก ส่วนโค้ดภายในก็ได้ทำความสะอาดโค้ด ลดการทำงานที่ไม่จำเป็นลงบ้าง แต่ไม่ได้ปรับอะไรใหญ่โตมากนัก เนื่องจาก swath เป็นโค้ดที่ค่อนข้างเปราะบาง แก้ไปแล้วมีโอกาสพังสูง (เคยพังมาแล้วในรุ่น 0.3.2) จึงต้องค่อย ๆ แก้ไปทีละนิดละหน่อย พร้อมกับมีการทดสอบทุกขั้นตอนที่แก้ ว่ายังทำงานปกติดีหรือเปล่า :-P รุ่นนี้หากพบ regression ก็กรุณาแจ้งผมโดยทันทีครับ

ThaiLaTeX tis620 inputenc and Pali-Sanskrit

2011-03-17T11:57:00.002+07:00

จากที่ได้ เพิ่มการรองรับภาษาบาลี-สันสกฤตใน ThaiLaTeX ไปเมื่อปีกลาย ปรากฏว่าตอนนั้นได้ทดสอบกับแค่เอกสารที่เป็น UTF-8 เท่านั้น (pali-sample.tex และ PDF ผลลัพธ์) แต่เมื่อได้ทดสอบกับเอกสารที่เป็น TIS-620 ก็ปรากฏว่า กฎการตัดเชิง ญ ฐ ไม่ทำงาน!

สาเหตุก็คือ กฎที่ใช้ตัดเชิง ญ ฐ นั้น ผมใช้การแปลงอักขระโดยอ้างผ่านโทเคน เช่น \thaiYoYing ไม่ใช่ผ่านอักขระเป็นไบต์ ๆ โดยตรง ซึ่งตรงนี้สำคัญสำหรับการรองรับรหัสอักขระมากกว่าหนึ่งรูปแบบ คือ TIS-620 และ UTF-8 โดยเป็นหน้าที่ของแพกเกจ inputenc ที่จะแปลงกระแสข้อมูลของเอกสารให้เป็นโทเคนอักขระ แล้วการประมวลผลอักขระต่อจากนั้นจึงอยู่ในรูปโทเคนที่ไม่ขึ้นกับรหัสอักขระอีกที

ปัญหาคือ แต่เดิมในสมัยที่ใช้ TIS-620 กันนั้น เราไม่เคยจำเป็นต้องใช้แพกเกจ inputenc กันเลย เนื่องจาก LaTeX จะอ่านข้อมูลทีละไบต์เสมือนหนึ่งเป็น ASCII แล้วส่งไบต์เหล่านั้นผ่านระบบฟอนต์ไปวาดจนได้เอกสารออกมา แต่ถ้าเราจะประมวลผลอักขระกลางทางใน LaTeX แบบที่ทำกับภาษาบาลี-สันสกฤตนี้ ก็คงต้องทำในเทอมของโทเคนอักขระ โดยอาศัยแพกเกจ inputenc ช่วย เหมือนกับภาษาอื่นทั่วไป

ดังนั้น ผมจึงได้สร้างข้อกำหนดสำหรับรหัสอักขระ tis620 เพื่อใช้กับแพกเกจ inputenc เพิ่มใน ThaiLaTeX นี้ ทำให้ตอนนี้เกิดความสมดุลระหว่างการใช้รหัส TIS-620 กับ UTF-8 ในเอกสาร LaTeX โดยถ้าใช้ UTF-8 ก็จะประกาศแบบนี้ (ตามที่ได้เคยบอกไว้เมื่อตอนเพิ่มการรองรับ UTF-8 ใน ThaiLaTeX):

\usepackage[utf8x]{inputenc}

ส่วนถ้าจะใช้ TIS-620 ก็ประกาศแบบนี้:

\usepackage[tis620]{inputenc}

มีแฟ้มตัวอย่าง pali-sample-tis.tex และ PDF ผลลัพธ์

สำหรับตอนนี้ การใช้แพกเกจ inputenc กับเอกสาร TIS-620 จะจำเป็นสำหรับการใช้ภาษาบาลี-สันสกฤตเท่านั้น เอกสารเก่าที่ยังไม่ได้ใช้คำสั่ง \textpali{} ก็ไม่จำเป็นต้องประกาศ แต่ความจริงแล้ว ถ้าจะทำให้ถูกหลักปกติของ LaTeX ก็ควรประกาศไว้ก่อน ถ้าเกรงว่าจะไปคอมไพล์ใน ThaiLaTeX รุ่นเก่าในระบบอื่นไม่ผ่าน ก็อาจจะชะลอไปก่อน จนกว่าคนอื่น ๆ จะใช้รุ่นใหม่ตาม

ตัวเลือก tis620 ใน inputenc นี้จะเริ่มมีผลใน ThaiLaTeX รุ่นหน้าที่จะออกในไม่กี่วันนี้ครับ

ThaiFonts-Scalable 0.4.15

2011-03-16T18:22:00.001+07:00

ThaiFonts-Scalable 0.4.15 ออกแล้ว โดยในรุ่นนี้เป็นการแก้ไขฟอนต์ Garuda เพิ่มเติมจาก ที่ทำไปใน 0.4.14 โดยปรับช่องไฟของตัว accent ของละตินให้เท่ากับตัวอักษรปกติ

0.4.14:

0.4.15:

เรื่องถัดมาคือแก้บั๊กในฟอนต์ภูริสา 2 รายการ

รายการแรกได้รับรายงานจาก Ubuntu ใน LP #680464 คือภูริสาจะกำหนดกฎ ligature ที่จะแสดง "TM" ด้วยรูปหน้าหญิงสาว ซึ่งเข้าใจว่าจุดประสงค์เริ่มแรกของผู้สร้างฟอนต์คือต้องการแสดงสัญลักษณ์ของฟอนต์ แต่ปัญหาคือ ในข้อความปกติที่มีตัว T กับ M ติดกัน เช่น "ATM" ฟอนต์ภูริสาจะแสดงผิดเป็นตัว A กับหน้าหญิงสาว ดังนั้น จึงตัดกฎ ligature นี้ออก

รายการถัดมาได้รับรายงานจาก Debian ใน Debian #608134 เมื่อผู้ใช้นำฟอนต์ภูริสาแบบ Type 1 ไปใช้ แล้วปรากฏว่ามันแสดงตัว "S" พิมพ์ใหญ่เป็น "ú" เมื่อตรวจสอบดูก็พบว่าชื่อโพสต์สคริปต์ของ glyph uacute มันผิดอยู่ โดยเป็นชื่อ "S" ทำให้เมื่ออ้างชื่อ "S" มันไปได้ glyph ของ uacute มาวาดแทน ก็เพียงแก้ชื่อให้ถูกเสีย

อีกรายการเล็ก ๆ ก็คือ ตัด RPM spec ออกจาก source tree เสีย เนื่องจากข้อมูลเก่ามากแล้ว ไม่มีการดูแลมาถึง 7 ปี อีกทั้งใน Fedora ก็มีแพกเกจฟอนต์อยู่แล้ว จึงควรใช้ของ Fedora ไปจะดีกว่า

ตอนนี้ upload ขึ้น Debian sid แล้วครับ รอพบได้ที่ mirror ใกล้บ้านท่าน

ถัดจากตัวนี้ ผมก็มีคิวจะออกแพกเกจต่าง ๆ ใน LTN ตามลำดับดังนี้:

ThaiLaTeX (ปรับรุ่นฟอนต์ + การรองรับภาษาบาลี-สันสกฤต)
swath (แก้บั๊กเรื่องการตัดคำเมื่อพบคำบาลี-สันสกฤต)
LibThai (ปรับข้อมูลพจนานุกรมตัดคำ)
ThaiFonts-Arundina (รายการแก้ไขสะสมมา 3 ปี)
(อาจจะ) scim-thai (รายการแก้บั๊กของระบบ build เล็กน้อย)

โดย ThaiLaTeX กับ swath อาจจะออกไล่เลี่ยกัน เพื่อให้ความสามารถเรื่องการรองรับภาษาบาลี-สันสกฤตใช้การได้ แพกเกจทั้งสองนี้มี RPM spec มาในซอร์สเหมือนกัน คิดว่าจะตัดออกเหมือนกัน เว้นเสียแต่ว่ายังมีใครต้องการใช้และอาสาช่วยดูแลครับ

Thanks

2011-03-14T15:14:00.001+07:00

ขอขอบคุณ คุณหน่อย SNC ที่ได้ หย่อนสตางค์ลงหมวก อีกครั้ง เพื่อสนับสนุนงานพัฒนาซอฟต์แวร์เสรีของผม ขอให้ศรัทธาที่มีต่อซอฟต์แวร์เสรีและโอเพนซอร์สของคุณหน่อยช่วยผลักดันให้คุณหน่อยประสบความสำเร็จในหน้าที่การงานนะครับ

Thai Languages & Scripts

2011-03-08T17:10:00.002+07:00

สิ่งหนึ่งที่ต้องทำใน โครงการอักษรอีสาน คือการขอรหัสยูนิโค้ดให้กับอักษรไทยน้อยและอักษรธรรมอีสาน ซึ่งในส่วนของอักษรธรรมนั้นถือว่าเสร็จไปแล้ว โดยสามารถใช้รหัสอักขระ อักษรธรรมไท (Tai Tham) ร่วมกับอักษรธรรมล้านนา ไทลื้อ ไทเขินได้ ส่วนอักษรไทยน้อยนั้น สามารถใช้รหัสอักขระของ อักษรลาว ได้ เพียงแต่ต้องขอรหัสอักขระเพิ่มให้กับตัวอักษรบางตัว

โดยที่ไม่ทราบว่าราชบัณฑิตยสถานก็ได้ตั้งคณะทำงานเพื่อกำหนดหลักการถ่ายอักษรไทยน้อยเป็นอักษรโรมัน ผมจึงไม่ได้คิดติดต่อไปที่นั่น จนกระทั่งคุณ Martin Hosken ได้แนะนำตัวผมกับกรรมการของราชบัณฑิตยสถาน และได้เข้าร่วมประชุมกับคณะกรรมการชุดนี้ จึงมีโอกาสได้ร่วมแสดงความเห็นในการกำหนดรหัสยูนิโค้ดสำหรับอักษรไทยน้อยด้วย

คณะกรรมการประกอบด้วยผู้ทรงคุณวุฒิที่เชื่อถือได้ โดยเฉพาะ อ.ธวัช ปุณโณทก หนึ่งในผู้บุกเบิกการศึกษาประวัติศาสตร์อีสานจากบันทึกโบราณ และเป็นผู้เชี่ยวชาญอักษรอีสานมากที่สุดท่านหนึ่ง ฉะนั้น ก็เชื่อได้ว่ามาตรฐานนี้คงได้ข้อมูลที่ถูกต้องครบถ้วนแน่นอน

อย่างไรก็ดี ในบรรยากาศที่เจ้าตำรามาเองเช่นนี้ การยอมรับหลักฐานอื่นย่อมต้องมีน้ำหนักที่มากพอ อย่าว่าแต่ผมซึ่งเพิ่งเริ่มศึกษาได้ไม่นาน แต่จากหัวข้อการประชุมเรื่อง romanization ก็ทำให้ผมไม่ได้คิดเตรียมเอกสารประกอบอะไรไป เมื่อไปพบประเด็นที่ร่างปัจจุบันยังไม่ครอบคลุม ก็ทำให้ไม่สามารถเสนอเพิ่มได้ คือเรื่องตัว ด สะกด และ บ สะกด ในอักษรไทยน้อย แต่ อ.ธวัช ก็ได้อธิบายให้ฟังว่า นี่เป็นการยืม ส สะกด และ ป สะกด ของอักษรธรรมมาใช้สำหรับบางคนเท่านั้น และไม่มีความจำเป็นต้อง encode ส่วน เอกสารของครูวัฒน์ นั้น ยังถือว่าอ่อนเกินไป จนกว่าจะมีหลักฐานมารองรับ

เพราะฉะนั้น จึงมีอักขระที่ต้อง encode เพิ่มอีก 4 ตัวเท่านั้น คือ น เฟื้อง, ม เฟื้อง, ล เฟื้องแบบหางยาว และสระออย ส่วน ด สะกด และ บ สะกด นั้น ถือว่าหลักฐานอ่อน ตกไป

ในวันเดียวกันนั้น ก็ได้มีการประชุมอีกนัดหนึ่ง เกี่ยวกับเรื่องการใช้อักษรไทยเขียนภาษามลายูปาตานี ซึ่งถือว่าอยู่คนละมิติกับการประชุมเรื่องอักษรไทยน้อย ในขณะที่การใช้อักษรไทยน้อยเป็นเรื่องของอักษรภาษาเขียนอีกชุดหนึ่งที่ใช้เขียนภาษาไทย-ลาว แต่การประชุมนี้จะพูดถึงการใช้อักษรไทยในการเขียนภาษาอื่นที่ไม่ใช่ภาษาไทย ซึ่งจะต้องมีการประดิษฐ์อักขรวิธีเพิ่มเติมเพื่อเขียนเสียงที่ไม่มีในภาษาไทย ซึ่งคณะกรรมการชุดหลังนี้ มีสถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย ม.มหิดล เป็นแม่งาน

การทำงานกับภาษาเช่นนี้ ทำให้เห็นภาพที่ชัดเจนของการแบ่งแยกออกจากกันระหว่างภาษา (language) กับอักษร (script)

ภาษาหนึ่ง ๆ สามารถเขียนได้ด้วยอักษรหลายแบบ ตัวอย่างที่ชัดเจนก็คือภาษาบาลี ซึ่งสามารถเขียนได้ด้วยอักษรอินเดีย (เทวนาครี, ทมิฬ, คฤณถ์/ปัลลวะ ฯลฯ) สิงหล ทิเบต พม่า เขมร อักษรธรรม โรมัน และอักษรไทย และในขณะนี้ ภาษาไทยก็สามารถเขียนได้ด้วยอักษรไทย อักษรล้านนา รวมทั้งอักษรธรรมอีสาน
อักษรหนึ่ง ๆ สามารถใช้เขียนภาษาได้หลายภาษา ตัวอย่างที่ชัดเจนก็คืออักษรโรมันที่สามารถใช้เขียนภาษาอังกฤษ ฝรั่งเศส เยอรมัน อิตาลี สเปน โปรตุเกส เวียดนาม มลายู อินโดนีเซีย ฯลฯ และอักษรจีนที่สามารถใช้เขียนภาษาอันหลากหลายของจีนได้ทั่วทั้งประเทศ และยังข้ามไปใช้ในญี่ปุ่น เกาหลี และเวียดนามอีกด้วย และในขณะนี้ อักษรไทยก็กำลังถูกใช้เขียนภาษาอื่นที่ไม่ใช่ภาษาไทย เช่น ภาษามลายู ภาษากูย/ส่วย ภาษาขมุ ภาษามอญ ภาษาม้ง และภาษาอื่น ๆ ที่ชื่อไม่คุ้นหู แต่มีใช้ในประเทศไทยอีกมากมาย

วันถัดมา อ. Kirk Person จาก SIL ได้ชวนผมไปเยี่ยม สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย ด้วยกัน ซึ่ง อ. เองเป็นแขกของสถาบันอยู่แล้ว ทำให้ผมมีโอกาสได้เรียนรู้จาก ดร.มยุรี ถาวรพัฒน์ เกี่ยวกับ ศูนย์การศึกษาและฟื้นฟูภาษาและวัฒนธรรมในภาวะวิกฤติ ซึ่งได้ทำงานกับภาษาชาติพันธุ์ต่าง ๆ ในประเทศไทย และทำเป็นแผนที่ภาษาขึ้น ตัวแผนที่ยังไม่ได้เผยแพร่ในอินเทอร์เน็ต แต่มีการจัดพิมพ์เป็นรูปเล่ม ซึ่งผมได้ดูแล้วก็ตื่นตาตื่นใจมากที่ได้ทราบว่า ประเทศไทยที่เราเคยทึกทักเอาว่าประชากรพูดภาษาไทยทั้งประเทศ หรือจะมีภาษาอื่นมาแซมบ้างก็เป็นแค่ภาษาจีน เขมร และมลายู กลับมีความหลากหลายของภาษาชาติพันธุ์ต่าง ๆ ถึงกว่า 70 ภาษากระจายตัวอยู่ทั่วประเทศ!

ภาษาพูดในประเทศไทยสามารถจำแนกได้เป็น 5 กลุ่มใหญ่ ๆ

ภาษาตระกูลไท ได้แก่ ภาษาไทย ลาว ไทดำ คำเมือง ผู้ไท เป็นต้น
ภาษาตระกูลออสโตรเอเชียติก (มอญ-เขมร) ได้แก่ ภาษากูย/ส่วย ขมุ เขมร ชอง ซาไก ญัฮกุร บรู/ข่า ปะหล่อง มอญ ละเวือะ/ละว้า/ลัวะ เวียดนาม เป็นต้น
ภาษาตระกูลจีน-ทิเบต ได้แก่ ภาษาก๋อง กะเหรี่ยง คะฉิ่น จีน จีนฮ่อ (ยูนนาน) บิซู พม่า มูเซอ ลีซอ อาข่า อึมปี เป็นต้น
ภาษาตระกูลออสโตรเนเชียน (มาลาโยโพลิเนเซียน) ได้แก่ ภาษามลายู มอเก็น อูรักละโว้ย เป็นต้น
ภาษาตระกูลม้ง-เมี่ยน ได้แก่ ภาษาม้ง เมี่ยน (เย้า)

ภาษาเหล่านี้ มีหลายภาษาที่กำลังจะตายถ้าไม่รักษาไว้ ที่สำคัญคือขาดการจดบันทึก ทำให้นิทานพื้นบ้านและภูมิปัญญาต่าง ๆ อยู่ในภาวะไร้ผู้สืบทอด และมีแต่จะสูญหายไปพร้อมกับผู้เฒ่าผู้แก่ที่ลาลับไป ศูนย์ฯ จึงได้ทำโครงการฟื้นฟูสำหรับภาษาเหล่านี้ โดยพยายามช่วยสร้างระบบการเขียน ซึ่งโดยส่วนใหญ่มักจะลงเอยที่การใช้อักษรไทย เพราะเรียนรู้ได้ง่าย และสามารถโน้มนำมาสู่ภาษาไทยกลาง เพื่อโอกาสในการติดต่อสื่อสารในอนาคตของเด็ก ๆ

การใช้อักษรไทยเขียนภาษาที่ไม่ใช่ภาษาไทย ก็จำเป็นต้องมีการประดิษฐ์อักขรวิธีเพิ่มเติมเพื่อแทนเสียงที่ไม่มีในภาษาไทย แต่ปัญหาก็คือ มาตรฐานภาษาไทยในคอมพิวเตอร์ปัจจุบัน จะอ้างอิงกับ วทท 2.0 (ต่อมาคือ มอก. 1566-2541) ที่รองรับเฉพาะภาษาไทยเท่านั้น และจะกรองอักขรวิธีที่ไม่ใช่ภาษาไทยออกไป ทำให้แสดงผลภาษาชาติพันธุ์เหล่านี้ไม่ได้ รวมถึงการป้อนข้อความก็จะกรองออกด้วย

ตัวอย่างอักขรวิธีพิเศษที่ วทท 2.0 ไม่รองรับ:

ภาษาเขมรถิ่นไทย (สุรินทร์):
- ปั็วฮฺ (ไม้ไต่คู้เหนือไม้หันอากาศ)
- ทฺ็อง (ไม้ไต่คู้พร้อมพินทุ)
- เปฺิ็ว (สระอิพร้อมพินทุ, ไม้ไต่คู้เหนือสระอิ)
ภาษาช์อง (จันทบุรี):
- ม็่อง (ไม้เอกเหนือไม้ไต่คู้)
- การใช้ทัณฑฆาตเป็นวรรณยุกต์ ซึ่งอาจใช้ไม่ได้กับสระบางตัว
ภาษาไทดำ:
- การใช้ยามักการเป็นวรรณยุกต์ ซึ่งอาจใช้ไม่ได้กับสระบางตัว
ภาษาญัฮกุร [อ่านว่า ญะกุ้น] (ชัยภูมิ):
- เติ็ง (ไม้ไต่คู้เหนือสระอิ)
ภาษาอึมปี้ (บ้านดง):
- การใช้ยามักการเป็นวรรณยุกต์ที่ 6 ซึ่งอาจใช้ไม่ได้กับสระบางตัว
- การใช้สระอาพิเศษ ปัจจุบันใช้ขีดขวางเพิ่ม แต่อาจเปลี่ยนเป็นประพินทุใต้สระอาแทน ซึ่งไม่ว่าวิธีไหน วทท 2.0 ก็ไม่รองรับ
ภาษาละเวือะ:
- การใช้ ' เป็น pre-glottalized (อาจต้องเลือกอักขระยูนิโค้ดเพื่อการนี้)
ภาษาละว้า (สุพรรณบุรี):
- เฺ (สระเอประพินทุ เป็นเสียง เอย์)
ภาษาขมุ:
- เอิ็- (สระเออะลดรูปแบบเสียงสั้น)
ภาษามลายูปาตานี:
- ประพินทุใต้พยัญชนะเพื่อสร้างเสียงพยัญชนะใหม่
- ขีดเส้นใต้พยัญชนะเพื่อสร้างเสียงพยัญชนะใหม่
- ประพินทุใต้สระเพื่อสร้างเสียงสระใหม่ (รวมถึงสระบน-ล่างด้วย)
- ใช้ tilde (~) บนพยัญชนะเพื่อสร้างสระนาสิก

เห็นได้ว่า หากจะรองรับภาษาเหล่านี้ ก็จำเป็นต้องแก้ไข วทท และเราได้เคยมีการอภิปรายเรื่อง WTT 3.0 กันไปเมื่อปี 2551 แต่ได้เงียบไป และเมื่อไปคุยกับคนยูนิโค้ดเกี่ยวกับอักษรไทยทีไร เขาก็อ้างภาษาชาติพันธุ์เหล่านี้มาโดยตลอด ทำให้เราไม่สามารถอ้าง วทท 2.0 ซึ่งครอบคลุมเฉพาะภาษาไทยได้อีกต่อไปแล้ว เมื่อได้มาเห็นการใช้งานจริงอย่างนี้ ก็ทำให้ผมตระหนักได้ว่า ถึงเวลาปัดฝุ่นโครงการ วทท 3.0 กันแล้วกระมัง?

Esaan Language Tidbits

2011-02-28T12:20:00.003+07:00

blog ที่แล้ว ได้เล่ามาถึงการนมัสการปรึกษาพระราชประสิทธิคุณ หรือหลวงพ่อสุนันท์ รองเจ้าคณะจังหวัดขอนแก่น เจ้าอาวาสวัดเทพปูรณาราม ซึ่งท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญอักษรธรรมอีสานท่านหนึ่ง ได้ไปพบท่านแล้ว ก็ได้เรียนรู้หลายสิ่งหลายอย่างจากท่าน รวมถึงเกร็ดภาษาอีสานมากมาย ถ้าไม่บันทึกไว้ก็คงจะลืมเลือนหายไป

ก่อนอื่น ท่านเล่าว่าท่านหัดอ่านอักษรธรรมตั้งแต่ยังเป็นสามเณรด้วยตนเองโดยไม่มีใครสอน! โดยท่านได้เห็นคัมภีร์บาลีในใบลานที่เป็นบทสวดที่ท่านรู้จัก ท่านก็แกะตัวอักษรต่าง ๆ พร้อมกับจับหลักอักขรวิธีเอาเอง จนในที่สุดก็อ่านได้หมด นับเป็นวิธีเรียนที่น่าทึ่งจริง ๆ

ในส่วนของประเด็นต่าง ๆ ของอักษรธรรมที่เรียนถามท่านนั้น ท่านก็แนะนำมาโดยมิได้ฟันธงเลือกแบบใดแบบหนึ่ง แต่เน้นไปที่การสังเกตรายละเอียดที่ยังขาด เช่น ตัวสะกดแม่กกแบบใช้จุดคู่ใต้บรรทัด รูปร่างพยัญชนะบางตัวที่สัดส่วนเพี้ยนไป หรือรูปร่างแบบที่ท่านคิดว่าเป็นที่นิยมกว่า ซึ่งตรงนี้ก็น้อมรับนำมาปรับปรุงต่อไป

แต่สิ่งที่น่าสนใจนอกเหนือจากเรื่องอักษรธรรมซึ่งถือว่าสำคัญเหมือนกัน คือความรู้เรื่องภาษาอีสาน ผมพยายามจับประเด็นเท่าที่จำได้ (เพราะไม่ได้จดเลย) มาเป็นข้อ ๆ ดังนี้:

การสะกดคำอีสาน

ท่านเห็นว่า การสะกดคำอีสานด้วยอักษรไทยในปัจจุบันที่มักเขียนในรูปที่ถ่ายเสียงวรรณยุกต์ตามสำเนียงกรุงเทพฯ มาเรียบร้อยแล้ว เช่น เขียนคำที่หมายถึงลูกคนสุดท้องว่า "ลูกหล่า" แทนที่จะเขียนว่า "ลูกหล้า" แล้วค่อยผันวรรณยุกต์เวลาอ่านเอา เพราะคำว่า "หล่า" นั้น ถ้าอ่านด้วยสำเนียงอีสานจะผันวรรณยุกต์เป็น [ลา^] (เสียงสามัญสูง) ซึ่งแปลว่า "เจื่อน" เช่น "หน้าหล่า" [หน่า-ลา^] (เอก,สามัญสูง) แปลว่าหน้าเจื่อนหรือหน้าเสีย แต่ถ้าจะหมายถึงลูกคนสุดท้อง ต้องเขียนเป็น "ลูกหล้า" แล้วอ่านออกเสียงเป็น [ลูก_-หล่า] (โทต่ำ,เอก) เอา ซึ่งคำว่า "หล้า" นี้ จะตรงกับคำไทยกลางว่า "ล่า" ที่แปลว่าช้า เช่น "คือมาหล้าแท้" จะหมายถึง "ทำไมมาช้าจัง" และคำว่า "ลูกหล้า" ก็หมายถึง "ลูกคนล่า(สุด)" หรือลูกคนสุดท้องนั่นเอง

เรื่องนี้สอดคล้องกับที่ผมเคย ตั้งข้อสังเกตไว้ พร้อม วิเคราะห์สำเนียงขอนแก่นเป็นตัวอย่าง โดยได้นำเสนอครั้งแรกใน Lang4Fun เมื่อราว 6 ปีที่แล้ว จากนั้น เวลาเขียน blog ที่ Lang4Fun ผมก็ได้ใช้หลักการนี้มาตลอด โดยในระยะแรกผมจะเขียนคำอ่านกำกับไว้เผื่อผู้ที่ไม่คุ้นเคย แต่หลัง ๆ คิดเอาเองว่าผู้อ่านคงเริ่มคุ้นเคยแล้วก็ไม่ได้เขียนคำอ่านกำกับ ก็ปรากฏว่ามีผู้มาทักท้วงว่าเสียงไม่ถูกต้อง เช่น ในความเห็นท้ายคำว่า ไหง่ และ ดุ, ฮ้าย เป็นการแสดงให้เห็นว่า ยังมีคนอีสานจำนวนมากที่เขียนคำอีสานแบบใส่สำเนียงอ่าน แทนที่จะเขียนรูปคำให้ผู้อ่านผันเอา ซึ่งการเขียนแบบใส่สำเนียงอ่านจะมีความลักลั่นหลายประการ ดังที่ผมได้อธิบายไปในบทความนั้น ซึ่งก็ปรากฏว่าหลวงพ่อท่านก็กังวลเรื่องเดียวกันนี้เหมือนกัน แต่ท่านคงพูดเรื่องนี้มานานแล้ว จากความสนใจในเรื่องภาษามาตลอดชีวิตของท่าน ก็เป็นอีกครั้งหนึ่งที่ผมได้รับแรงบันดาลใจจากผู้รู้ ช่วยให้มั่นใจยิ่งขึ้นว่าสิ่งที่ผมคิดนั้นถูกต้องแล้ว (ครั้งแรกที่ได้พบความเห็นเช่นนี้จากผู้รู้ ก็คือ ความเห็นของครูวัฒน์ จากโรงเรียนสว่างวีระวงศ์ ในท้ายบทความที่ผมเขียน)

เสียง ญ และ ย

เมื่อได้พูดถึงเรื่องการสะกดและผันวรรณยุกต์อีสานแล้ว ก็คงเลี่ยงไม่ได้ที่ท่านจะพูดถึงเสียง ญ และ ย ที่มักจะสร้างความสับสนงุนงงให้กับผู้ที่ฝึกพูดภาษาอีสาน เพราะในภาษาอีสานนั้น นอกจากการออกเสียงนาสิกที่ต่างกันแล้ว พยัญชนะทั้งสองตัวนี้ยังถือว่าอยู่คนละหมู่ในไตรยางศ์ ทำให้ผันวรรณยุกต์ต่างกันอีกด้วย

ในภาษาไทยเก่านั้น มีเสียงที่คล้ายกันอยู่สี่หน่วยเสียง คือ ญ, ย, หญ และ อย ซึ่งเดิมจะออกเสียงต่างกัน ไม่ใช่เหมือนกันไปหมดเหมือนในปัจจุบัน ความจริงใน blog เรื่อง On Thai Old Language ผมควรจะได้เล่าเรื่องนี้ด้วย แต่ก็ไม่ได้เล่า กล่าวคือ เสียง ญ นั้นจะตรงกับ /ñ/ (เสียง ย + นาสิก), เสียง ย ตรงกับ /j/ (ย ปัจจุบัน), เสียง หญ ตรงกับ /hñ/ (เสียง ฮ ตามด้วย ย + นาสิก), เสียง อย ตรงกับ /Ɂj/ (อ ตามด้วย ย) แล้วต่อมาจึงกลืนเสียงเข้าด้วยกันหมดกลายเป็นเสียง ย /j/ แบบเดียว

สำหรับภาษาลาว/อีสานนั้น จะมีหน่วยเสียงต่างกันสองหน่วยเสียง คือ ญ กับ อย ซึ่งอักษรลาวจะแทนเสียง ญ ด้วย ຍ (ຍ ຍຸງ) และแทนเสียง อย ด้วย ຢ (ຢ ຢາ) โดย ຍ ຍຸງ จะมีเสียงออกจมูก และผันวรรณยุกต์เหมือนอักษรต่ำ ส่วน ຢ ຢາ จะไม่มีเสียงออกจมูก และผันวรรณยุกต์เหมือนอักษรกลาง

ท่านยกตัวอย่างชื่ออำเภอสองอำเภอ คือ "เชียงยืน" กับ "พระยืน" คำว่า "ยืน" ในทั้งสองชื่อนี้เป็นคนละคำ ออกเสียงต่างกัน และความหมายก็ต่างกันด้วย "ยืน" ใน "เชียงยืน" จะเป็นเสียง "ญืน" (ຍືນ, ออกเสียงว่า [ญื่น]) แปลว่ายาวนาน เหมือนในคำว่า "ยั่งยืน" ส่วน "ยืน" ใน "พระยืน" นั้น จะเป็นเสียง "อยืน" (ຢືນ, ออกเสียงว่า [หยื่น]) หมายถึงกิริยาเอาเท้าเหยียบพื้นตั้งตัวตรงขึ้นไป ซึ่งในภาษาไทยสมัยเก่าก็เขียนคำว่า "ยืน" คำหลังนี้เป็น "อยืน" เช่นกัน ก่อนที่จะกลืนเสียงเป็นเสียงเดียวกัน พร้อมกับเปลี่ยนตัวสะกดกลายเป็นคำพ้องทั้งรูปทั้งเสียงในปัจจุบัน

ภาษาไทยปัจจุบัน มีคำที่ใช้ อย เหลือเพียงสี่คำ คือ อย่า อยู่ อย่าง อยาก แต่ในภาษาเก่าคงมีเยอะกว่านี้มาก ซึ่งอาจสืบประวัติได้จากร่องรอยที่หลงเหลืออยู่ในสำเนียงภาษาถิ่นต่าง ๆ นี่เอง

อีกตัวอย่างหนึ่งคือชื่อต้นไม้สองชนิด คือต้นยางนากับต้นยางพารา ต้นยางนานั้น ใช้ ຍ ຍຸງ จึงเขียนเป็น "ต้นญาง" ออกเสียงว่า [ต้น_-ญ่าง] (โทต่ำ,โท+นาสิก) แต่ถ้าเป็นต้นยางพารา ใช้ ຢ ຢາ เขียนเป็น "ต้นยาง" หรือ "ต้นอยาง" ออกเสียงว่า [ต้น_-หย่าง] (โทต่ำ,เอก+ไม่นาสิก)

ตัวอย่างถัดมาอีก คือคำว่า "ยาย" ที่หมายถึงแม่ของแม่นั้น ใช้ ຍ ຍຸງ จึงเขียนเป็น "ญาย" ออกเสียงว่า [ญ่าย] แต่อีกคำคือ "ยาย" ที่หมายถึงกระจัดกระจาย หรือกระจายของออกจากกัน ใช้ ຢ ຢາ เขียนเป็น "ยาย" หรือ "อยาย" ออกเสียงว่า [หย่าย]

หมายเหตุ: เสียงอักษรกลางรูปสามัญในบางสำเนียง ไม่ได้ผันเป็นเสียงเอก แต่ใช้เสียงสามัญก็มี เช่น อฺยืน, อฺยาง, อฺยาย อาจจะออกเสียงเป็น [ยืน], [ยาง], [ยาย] ไปเลย ไม่ใช่ [หยื่น], [หย่าง], [หย่าย] เหมือนสำเนียงขอนแก่น

เกร็ดเบ็ตเดล็ด

ชื่อ "บ้านสงเปือย" นั้น บางคนพยายามจับแต่งไทยเป็น "บ้านสงฆ์เปลือย" ซึ่งผิดความหมายไปไกล ที่ถูกนั้น ควรรักษาคำเดิมไว้ คำว่า "สง" ในภาษาอีสานหมายถึงป่า ส่วน "เปือย" หมายถึงไม้ชนิดหนึ่งที่เปลือกลอกล่อนได้ (เปิดพจนานุกรมแล้ว หมายถึงต้นตะแบก) ดังนั้น "บ้านสงเปือย" จึงหมายถึง "บ้านป่าตะแบก"
ข้าวมื้อเช้านั้น อีสานเรียก "เข้างาย" (เข้า = ข้าว; งาย = เช้า) และจะมีคำขยายเพิ่มได้ ถ้า "งายเงย" จะหมายถึงกินข้าวเช้าสายกว่าเวลาปกติ แต่ถ้า "งายตาเหลือก" หมายถึงกินสายจนหิวข้าวตาลายหมดแล้ว
ทางเมืองเหนือ เรียกเณรว่าพระ เรียกพระว่าตุ๊ แต่ทางอีสาน เรียกพระว่าพระเหมือนภาษากลาง แต่จะเรียกเณรว่า "จั่ว" [จัว^]
"หลัว" [หลัว] หมายถึงไม้ฟืนขนาดเล็ก ที่เผาแล้วเหลือแต่ขี้เถ้า ไม่เป็นถ่าน เช่น หลัวไม้ไผ่
"ขี้ซี" [ขี่-ซี่] หมายถึงชันที่ใช้ยาชะลอมใส่น้ำ ซึ่งชะลอมที่ยาชันนี้เรียกว่า "คุ"
"กะบอง" [กะ-บ่อง] หมายถึงขี้ไต้ที่ห่อมัดเป็นท่อนพร้อมใช้ มีคัมภีร์ใบลานบางฉบับ จะจบเรื่องด้วยการบอกว่า กะบองจะหมดแล้ว ไม่มีไฟให้แสงสว่างแล้ว จึงขอจบเรื่องเพียงเท่านี้
"โพน" [โพ่น] หมายถึงจอมปลวกที่เป็นมูลดินขึ้นมา ซึ่งดินจอมปลวกนี้มีแร่ธาตุอุดมสมบูรณ์ ปลูกพืชได้งาม นาผืนไหนมีจอมปลวกมักเป็นที่ต้องการ ถ้าเป็นเนินดินที่ใหญ่หน่อยจะเรียก "โนน" [โน่น] แต่ถ้าเป็นเนินกว้างจะเรียก "มอ" [ม่อ]
ผญาทายปริศนา: อะไรเอ่ย ขี้ซ้างซอด ขี้มอดคา? (ใหญ่เหมือนขี้ช้างจะทะลุลอดได้ แต่ถ้าเล็กเหมือนขี้มอดจะทะลุไม่ได้)..... (เฉลย: ใยแมงมุม)
"กั้ว" [กั้ว_] หมายถึง รบกวน เช่น "อย่ามากั้วแถวนี้ ไปพู้นเลย"
"คั่ว" [คัว^] หมายถึง ควานหา เช่น "อย่าให้หนอนไปกั้ว แมงวันเข้าคั่ว" (อย่าให้หนอนเข้ามารบกวน จนแมลงวันบินควานไปทั่ว)
"บาย" [บ่าย] ที่หมายถึงลูบนั้น ในบางครั้งก็หมายถึงตีหรือกำราบ เช่น "กูสิบายมึงจั๊กบาด" หมายถึงจะตีให้ได้สักครั้ง

นี่บันทึกเท่าที่จำได้ ยังมีอีกมากที่จำมาไม่หมด เพราะตลอด 3-4 ชั่วโมงที่สนทนากับท่านนั้น ความรู้พรั่งพรูมาไม่หยุด ถ้ามีโอกาสไปกราบท่านอีกครั้งคงต้องเตรียมสมุดไปจด หรือเตรียมอัดเสียงท่านไว้เลย :-)

ส่งท้าย

เกี่ยวกับอักษรธรรมนั้น ท่านได้เสนอแนวคิดที่น่าสนใจอีกเรื่องหนึ่ง คือการปรับใช้การเขียนบาลีแบบประพินทุในอักษรไทย กลับไปใช้กับอักษรธรรม เพื่อให้เขียนได้โดยไม่ต้องใช้ตัวเฟื้อง ซึ่งก็เป็นแนวคิดที่น่าสนใจ

ต้องเท้าความนิดหนึ่ง ว่าสมัยก่อนนั้นจะไม่ใช้อักษรไทยเขียนภาษาบาลี แต่จะใช้อักษรขอมหรืออักษรธรรมเท่านั้น ยกเว้นการเขียนแบบทับศัพท์หรือคำยืม ก็เหมือนกับการใช้ตัวโรมันเขียนภาษาอังกฤษแบบไม่ทับศัพท์ในปัจจุบันนั่นเอง ที่ไม่ใช้อักษรไทยก็เพราะอักษรไทยไม่มีตัวเฟื้อง เขียนพยัญชนะซ้อนตามแบบอักษรอินเดียไม่ได้ จนกระทั่งมีการริเริ่มใช้พินทุเพื่อประเชื่อมพยัญชนะซ้อนในสมัย ร.๕ เช่น คำว่า ปุปฺผา เป็นการใช้พินทุเชื่อมพยัญชนะซ้อน ปฺผ ของวรรคปะ ซึ่งถ้าเขียนด้วยอักษรอินเดีย จะต้องเขียน ผ ด้วยตัวเฟื้องหรือสังโยคซ้อนใต้ ป แต่อักษรไทยไม่มีตัวเฟื้อง ก็ใช้พินทุประที่ตำแหน่งเฟื้องไว้แทน เมื่อมีวิธีเขียนแบบนี้ ก็ทำให้เริ่มมีการใช้อักษรไทยเขียนภาษาบาลี-สันสกฤตจนแพร่หลาย จนเข้าแทนที่อักษรขอมและอักษรธรรมในปัจจุบัน

ทีนี้ แนวคิดที่ท่านคิดเพิ่มเติม ก็คือนำหลักการประพินทุนี้ กลับไปใช้ในอักษรธรรม กลายเป็นการสร้างอักขรวิธีแบบใหม่สำหรับเขียนภาษาบาลี โดยเป็นอักษรธรรมแบบไม่มีตัวเฟื้อง ก็นับเป็นการริเริ่มที่น่าสนใจไม่น้อย

Lao/Esaan Tham Script Issues

2011-02-26T23:36:00.003+07:00

จากที่ได้เขียนถึง โครงการอักษรอีสาน ไป และได้ร่าง รายละเอียดโครงการ พร้อมกับสร้าง โครงการโคตรบูรณ์ที่ Sourceforge เพื่อดูแลและเผยแพร่ซอร์ส ก็ได้เริ่มทำฟอนต์อักษรธรรมอีสาน/ลาว โดยอาศัย ฟอนต์ของ อ.สานิตย์ โภคาพันธ์ เป็นจุดเริ่มต้น

ฟอนต์ของ อ.สานิตย์ นั้น รูปร่างตัวอักษรดูสวยงาม เพียงแต่ยังไม่ได้อยู่ในรูปแบบยูนิโค้ด จึงเริ่มด้วยการคัดลอก glyph มาลงในช่องตารางยูนิโค้ด จากนั้นก็ปรับเส้นตัวอักษรให้สม่ำเสมอกัน แล้วจึงเริ่มมาพิจารณาเรื่องของอักขรวิธี ซึ่งผลล่าสุดก็คืออย่างนี้:

ภาพนี้สร้างจากตัวอย่างข้อความที่เก็บแบบ visual order ซึ่งยังไม่ตรงตามมาตรฐานยูนิโค้ด เพราะเพียงต้องการทดสอบการจัดเรียงอักขระเท่านั้น ถ้าจะวาดข้อความที่อยู่ในลำดับที่ยูนิโค้ดกำหนด ก็จะต้องเพิ่มกฎการสลับลำดับให้เป็น visual order เสียก่อน

อย่างไรก็ดี เรื่องของอักขรวิธีก็ยังมีหลายประเด็นที่หาข้อยุติไม่ได้ เนื่องจากหลายตำราพูดต่างกัน ตัวอย่างเช่น:

ถ ฐ พ เฟื้อง ในอักษรล้านนาจะใช้ ฐ พ เฟื้องรูปเดียวกัน ส่วน ถ เฟื้องใช้เหมือนตัวเต็ม แต่สำหรับอักษรธรรมล้านช้าง จะแยกเป็นหลายตำรา โดยมีรายละเอียดแตกต่างกันออกไป เช่น:
- อ.วัฒน ศรีสว่าง (อุบลราชธานี) แสดงไว้ในหน้า 5, 9 ว่า ถ เฟื้อง และ ฐ เฟื้อง มีรูปร่างเหมือนกัน แต่ต่างจาก พ เฟื้อง โดย ถ/ฐ เฟื้อง จะตวัดสั้น แต่ พ เฟื้อง จะตวัดหางตัดเส้นตั้งเลยออกไปทางขวา (อ้างอิงคำให้สัมภาษณ์ของ อ.โสรัจ นามอ่อน)
- พระยาหลวงมหาเสนา (ผูย) (ส.ป.ป. ลาว) แสดงไว้ในหน้า ๔ (PDF หน้า 19) ว่า ถ ฐ พ เฟื้องนั้น ต่างกันทั้งสามตัว โดย ถ เฟื้องตวัดน้อยที่สุดแต่มีหัวกลมทางขวา, ฐ เฟื้องไม่มีหัวและตวัดงอเข้ามาหน่อย และ พ เฟื้องตวัดตัดเส้นตั้งเลยไปทางขวาเหมือนของ อ.วัฒน
- โครงการอนุรักษ์ใบลานภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม ใช้ ถ ฐ พ เฟื้องเป็นรูปเดียวกันทั้งหมด โดยรูปร่างเหมือนกับ ฐ เฟื้อง ของสองเอกสารข้างต้น
- หนังสือ อักษรไทยโบราณ ของ อ.ธวัช ปุณโณทก (สนพ.จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย 2549) แสดงไว้ในหน้า 230 เป็นลายมือเขียนหวัด ซึ่งตัดสินลำบาก แต่ดูเหมือนจะเป็นมติเดียวกับ อ.วัฒน
นอกจากเรื่องรูปร่างที่มีหลายมติแล้ว เรื่องอักขรวิธีของ ถ ฐ พ เฟื้อง ก็พบว่ามีรายละเอียดแตกต่างกันไปอีก โดยสังเกตได้จากเอกสารของ อ.วัฒน และพระยาหลวงมหาเสนา (ผูย) คือ:
- อ.วัฒน แสดงไว้ในหน้า 11 ว่า ฐ เฟื้อง จะใช้รูปเฟื้องก็ต่อเมื่อซ้อนอยู่ในพยัญชนะซ้อน ฏฺฐ เท่านั้น ถ้าอยู่ใน ณฺฐ จะใช้รูปเหมือนรูปเต็ม; และ ถ เฟื้อง ก็ทำนองเดียวกัน คือจะใช้รูปเฟื้องก็ต่อเมื่ออยู่ในพยัญชนะซ้อน ตฺถ เท่านั้น ถ้าอยู่ใน นฺถ จะใช้รูปเหมือนรูปเต็ม; ส่วน พ เฟื้องนั้น ใช้รูปเฟื้องเสมอทุกกรณี
- พระยาหลวงมหาเสนา (ผูย) ก็แสดงไว้ทำนองเดียวกันในหน้า ๓๒ (PDF หน้า 47) แต่แตกต่างในกรณี ฐ เฟื้อง โดยจะใช้รูปเฟื้องทุกกรณี ไม่ว่าจะอยู่ใน ฏฺฐ หรือ ณฺฐ จึงเหลือกรณีที่ใช้สองรูปเพียง ถ เฟื้องเท่านั้น
เอกสารของพระยาหลวงมหาเสนา (ผูย) แสดงไว้ในหน้า ๓ (PDF หน้า 18) ว่า ช เฟื้อง ใช้รูปคล้ายสระออ ในขณะที่เอกสารอื่นไม่ปรากฏตัวเฟื้องนี้
ใน บล็อคอักขระ Tai Tham ของยูนิโค้ด ยังมีเครื่องหมายวรรคตอนที่หาข้อมูลไม่ได้ ว่าอักษรธรรมล้านช้างใช้รูปไหน คือ เวียง, เวียงวาก, สวรรค์, เกี้ยว, หอย, ดอกไม้, ณ ตะแคง, คั่น, คั่นคู่, ซัดคั่น, ซัดคั่นคู่, หาง, ช้าง

ประเด็นต่าง ๆ เหล่านี้ ถ้าจะปรับใช้อักษรธรรมในแบบร่วมสมัย ก็คงต้องเลือกเอาแบบใดแบบหนึ่งเป็นบรรทัดฐาน แต่ผมคงไม่สามารถเลือกเองได้ เพราะประสบการณ์น้อยเกินไป แต่ก็ได้พยายามวินิจฉัยเท่าที่ปัญญาจะมีไปแล้ว แต่ก็ควรปรึกษาผู้รู้เพื่อยืนยันให้แน่ใจอีกครั้ง โดยเฉพาะในส่วนของเครื่องหมายวรรคตอนที่ผมไม่มีข้อมูลเลย

ท่านแรกที่ได้ไปปรึกษาคือ พระราชประสิทธิคุณ (สุนันท์ สุภาจาโร ป.ธ.๗ พธ.บ.) รองเจ้าคณะจังหวัดขอนแก่น เจ้าอาวาสวัดเทพปูรณาราม ที่ปรึกษารองอธิการบดี ม.มจร. วิทยาเขตขอนแก่น ซึ่งนอกจากจะได้ความรู้เรื่องอักษรธรรมแล้ว ยังได้เกร็ดความรู้ภาษาอีสานอีกมากมาย ไว้เขียนต่อใน blog หน้า

Update (2011-02-28 18:20+0700): ซ่อมรูปภาพที่เสียเนื่องจากเซิร์ฟเวอร์ที่เก็บรูปดาวน์อยู่

On Thai Old Language

2011-02-04T14:53:00.005+07:00

ได้อ่านเกี่ยวกับภาษาไทยโบราณ ได้พูดไปบ้างใน Facebook ก็สมควรบันทึกไว้บน WWW ที่เป็นสาธารณะและสืบค้นได้ด้วย

ภาษาไทยมีการเปลี่ยนแปลงตามยุคสมัยอยู่เสมอ โดยเฉพาะในสมัยก่อนที่คนส่วนใหญ่ไม่ได้รับการศึกษา การศึกษาที่มีก็ไม่ได้เป็นระบบระเบียบ รวมทั้งท้องถิ่นต่าง ๆ ก็ไม่ได้เชื่อมโยงกันทั่วถึงอย่างทุกวันนี้ ภาษาที่ใช้ในถิ่นต่าง ๆ จึงหลากหลาย การบันทึกจดจารก็คงไม่ได้เป็นระบบแบบแผนเหมือนทุกวันนี้ แต่ความจำเป็นที่ต้องสื่อสารกันให้รู้เรื่อง ก็ทำให้ภาษายังคงมีระเบียบบางอย่างกำกับอยู่บ้าง การแปรเปลี่ยนของคำจึงเป็นการเปลี่ยนอย่างช้า ๆ ตามกาลเวลา หาใช่ด้วยความจงใจ

ได้อ่านหนังสือ วิวัฒนาการของภาษาไทย โดย ดร.ราตรี ธันวารชร สนพ. มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่านได้ศึกษาเปรียบเทียบภาษาไทยสมัยสุโขทัยกับภาษากรุงเทพฯ ปัจจุบัน มีประเด็นน่าสนใจมากมาย คัดมาเพียงบางส่วนดังนี้:

พยัญชนะ ฃ ฅ

พยัญชนะ ฃ และ ฅ ปัจจุบันไม่มีที่ใช้แล้ว แม้จะมีผู้พยายามรื้อฟื้นกลับมาใช้ โดยส่วนใหญ่จะเป็น ฅ โดยใช้สะกดคำว่า ฅน แต่ทราบหรือไม่ว่าคำว่า คน นี้ ไม่เคยสะกดด้วยพยัญชนะ ฅ มาก่อนเลยในอดีต

สมัยก่อน เสียงพยัญชนะ ฃ และ ฅ น่าจะออกเสียงต่างจาก ข และ ค ที่รับมาจากภาษาบาลีผ่านทางเขมร โดย ดร. ฟังกวย ลี (李方桂) นักภาษาศาสตร์ชาวจีนที่ได้ลงพื้นที่ศึกษาภาษาตระกูลไทถิ่นต่าง ๆ ได้ให้ข้อสังเกตว่า ภาษาไทบางถิ่นยังคงออกเสียง ฃ ต่างจาก ข และ ฅ ต่างจาก ค เช่น ไทขาว, ไทลื้อ, ไทไต้คง, ไทลุงโจว และเสียง ฃ กับ ฅ เป็นเสียงภาษาไทยแท้ที่ไม่มีในบาลีสันสกฤต จึงต้องมีอักษรเติมมาช่วยเขียน (ในทำนองเดียวกับ ฎ ด บ ฝ ฟ)

ดร. ฟังกวย ลี จัดเสียงพยัญชนะทั้งสี่ดังนี้:

ข /kh/ เสียงกัก ไม่ก้อง มีลม เกิดที่ฐานเพดานอ่อน
ฃ /x/ เสียงเสียดแทรก ไม่ก้อง เกิดที่ฐานเพดานอ่อน
ค /g/ เสียงกัก ก้อง เกิดที่ฐานเพดานอ่อน
ฅ /ɣ/ เสียงเสียดแทรก ก้อง เกิดที่ฐานเพดานอ่อน

บทความจากราชบัณฑิตยสถาน อ้างถึงบทความของ ศ.ดร. คุณหญิงสุริยา รัตนกุล ว่าเสียง ฃ และ ฅ นั้น เป็นเสียงที่เกิดลึกเข้าไปหลังเพดานอ่อน คือลึกกว่า ข กับ ค ที่โคนลิ้นยังแตะแค่ที่เพดานอ่อน (ลองออกเสียงดูคงคล้ายเสียงขากเสลด)

คำที่สะกดด้วย ฃ ในสมัยสุโขทัย ได้แก่ ฃึ้น เฃ้า(ย้ายไปข้างใน) ฃุน ฃาย ฃอ(ตะขอ) ฃ้า(=ฆ่า เป็นคนละคำกับ ข้า ที่แปลว่าผู้อยู่ใต้ปกครอง) หมากฃาม(มะขาม) ฃับ(ร้อง) เฃา(ภูเขา) ฃวา แฃวน

คำที่สะกดด้วย ฅ ในสมัยสุโขทัย ได้แก่ ฅำ(เวียงคำ) ฅุ้ม แฅว ฅวาม ฅอ ฅ้อน ฅา(ขวางอยู่) ฅาบ(เวลา) ฅืน(ค่ำ)

สำหรับคำว่า เฃ้า (ย้ายไปข้างใน) นี้ ถ้าเขียนด้วย ข เป็น เข้า ในสมัยก่อนจะหมายถึงคำว่า ข้าว ของภาษาปัจจุบัน ต่อมามีการยืดเสียงสระออกเป็น ข้าว ดังนั้น เมื่อเลิกใช้ ฃ แล้วสะกด เฃ้า เป็น เข้า แทน จึงไม่กลายเป็นคำพ้องรูป

คำว่า ฃ้า (ทำให้ตาย) ก็คล้ายกัน เป็นคนละคำกับ ข้า ที่หมายถึงผู้อยู่ใต้ปกครอง พอเลิกใช้ ฃ คำนี้ก็เปลี่ยนมาสะกดด้วย ฆ เป็น ฆ่า แทน

คำว่า ฃับ จะใช้กับการขับร้อง แต่ถ้าใช้ ข สะกดเป็น ขับ จะหมายถึงการขับไล่

เสียง ฃ และ ฅ คงกลืนหายไปกับเสียง ข และ ค (ซึ่งเดิม ข กับ ค ก็ออกเสียงต่างกัน แต่ก็กลืนหายเข้าด้วยกันเหมือนกัน) แล้วก็ค่อย ๆ ใช้น้อยลง ๆ จนกระทั่งถูกตัดทิ้งไปสมัยสร้างพิมพ์ดีดแล้วปุ่มพิมพ์ดีดมีไม่พอ ทำให้ถูกยกเลิกไปกลาย ๆ

นอกจากนี้ เสียงพยัญชนะอื่น ๆ ที่เราเห็นว่าออกเสียงเหมือนกัน เช่น กลุ่ม {ณ-, หน-, น-} หรือ {อย-, ย-, ญ-}, {ฎ-, ต-} เมื่อก่อนก็ออกเสียงต่างกัน จนกระทั่งเกิดการกลืนเสียงเข้าด้วยกัน กลายเป็นภาษากรุงเทพฯ ปัจจุบัน โดยปัจจุบันมีแนวโน้มว่าเสียง ร อาจจะถูกกลืนเข้ากับเสียง ล ด้วย การกลืนเสียงเหล่านี้ทำให้เราคิดว่าพยัญชนะมีซ้ำซ้อนหลายชุด แต่ถ้าได้ศึกษาภาษาไทถิ่นต่าง ๆ โดยละเอียด จะพบว่าในบางถิ่นทุกวันนี้ก็ยังออกเสียงพยัญชนะเหล่านี้ต่างกัน เช่น กรณีเสียง ฃ ฅ ในไทขาวของเวียดนาม, เสียง ญ นาสิกในภาษาอีสาน เป็นต้น

ไม้ม้วนกับไม้มลาย

ไม่ใช่แค่พยัญชนะ สระก็มีเสียงที่ปัจจุบันซ้ำซ้อนกัน คือ ไม้ม้วนกับไม้มลาย แต่จากการศึกษาภาษาไทถิ่นต่าง ๆ พบว่าในบางถิ่นยังออกเสียงสระสองตัวนี้ต่างกัน จึงทำให้สันนิษฐานว่าภาษาไทยสมัยสุโขทัยก็อาจออกเสียงสระสองตัวนี้ต่างกันด้วย

ไม้มลายนั้น เป็นสระบาลีสันสกฤต ภาษาไททุกถิ่นจะออกเสียงเป็น ไอ /ai/ หรือ /aj/ เหมือนกันหมด แต่ไม้ม้วนไม่มีในบาลีสันสกฤต เป็นสระที่ประดิษฐ์เพิ่มเพื่อใช้แทนเสียงสระของคำไทยแท้ ภาษาไทยบางถิ่นยังคงออกเสียงต่างจากไม้มลาย เช่น ไทใหญ่ ออกเสียงเป็น /aaɯ/ (อา-อือ) ไทดำ ออกเสียงเป็น /əɯ/ (เออ-อือ) และผู้ไท ออกเสียงเป็น /ɤɤ/ (เออ)

นอกจากนี้ ยังมีการเปลี่ยนเสียงสระในลักษณะต่าง ๆ อีก เช่น:

ญีง เป็น หญิง
ญีน เป็น ยิน
อย้าว เป็น เหย้า
พู่ง เป็น พุ่ง
เข้า เป็น ข้าว
จี่ง เป็น จึ่ง
แล้ เป็น ละ
(แม่น้ำ)ของ เป็น โขง
โนน เป็น นอน
โสง เป็น สอง
โอก เป็น ออก
สูด เป็น สวด
ช่อย เป็น ช่วย
หลวก เป็น หลัก
เงือน เป็น เงิน
เถิง เป็น ถึง
เสือก เป็น เสิก และเป็น ศึก

ซึ่งคำเหล่านี้ จะพบว่ามีหลายคำที่ภาษาถิ่นยังคงรักษาเสียงเดิมไว้ เช่น แม่ญีง, เข้า, ช่อย (ซ่อย) บางคำก็มีใช้ทั้งสองรูป เช่น เพิ่ง กับ พึ่ง

ความหมายของคำ

คำบางคำก็เพี้ยนความหมายจากเดิม เช่น:

แกล้ง เดิมหมายถึง ตั้งใจทำ เช่น งามฎั่งแกล้งแฏ่ง หมายถึงงานเหมือนตั้งใจประดิดประดอยแต่งไว้ ปัจจุบันหมายถึง จงใจทำแบบไม่จริงใจ เช่น แกล้งทำเป็นดีด้วย
แพ้ เดิมหมายถึง ชนะ ส่วนคำที่แปลว่า ไม่ชนะ จะใช้คำว่า พ่าย เช่น ตนกูพู่งช้างขุนสามชนตัวชื่อมาสเมืองแพ้ ขุนสามชนพ่ายหนี

ไว้เจออะไรสนุก ๆ แล้วจะมาบันทึกอีก :-)

Update (2011-02-04 16:14+0700): แก้คำอธิบายเรื่อง แกล้ง ให้ชัดเจนขึ้น

th.gnome.org Closed

2011-01-18T12:19:00.002+07:00

เว็บ th.gnome.org ล่มมาสามเดือนกว่าแล้ว โดยที่ไม่มีใครเดือดร้อนหรือทักท้วงอะไร อีกทั้ง hit stat ในช่วงที่เปิดทำงานอยู่ก็ไม่ได้สูงอะไร ก็คงเป็นสัญญาณว่ามันไม่มีประโยชน์ใด ๆ กับใครนัก ในขณะที่การดูแลเว็บนั้นกินเวลาใช่เล่น สแปมเป็นเสมือนปลวกที่กัดกินบ้านที่ไม่มีใครดูแลเพื่อย่อยสลายวัสดุให้กลับคืนสู่ธรรมชาติ การต้องคอยกำจัดปลวกในบ้านร้างก็เป็นเรื่องที่เสียเวลาโดยใช่เหตุ ในเมื่อยังมีงานด้านอื่น ๆ ให้ทำอีกมากมาย ฉะนั้น ผมจึงถือโอกาสปิดเว็บ GNOME ไทย โดยไม่พยายามกู้คืน

ว่ากันตามปรัชญาของเว็บ ก็คงเห็นได้ว่ามันยังไม่ถึงเวลาที่คนไทยจะมีความเชื่อมโยงกับโครงการต้นน้ำ การที่เราสามารถดึงผู้ใช้จากดิสโทรลินุกซ์ท้องถิ่นให้ขยับขึ้นมาสู่ระดับดิสโทรสากลได้ก็นับว่าเป็นผลงานที่ดีมากแล้วของคลับต่าง ๆ ในเมืองไทย

ในอีกด้านหนึ่ง โครงการต้นน้ำเองก็ยอมรับหน้าชื่นตาบาน ว่ายุคนี้สมัยนี้ผู้ใช้ไม่จำเป็นต้องรับรู้ถึงการมีอยู่ของโครงการต้นน้ำอีกต่อไป ตัวอย่างเช่น เมื่อครั้งที่ถกกันเรื่อง โลโก้ GNOME (พร้อม ตอนต่อมา) คนในชุมชน GNOME จำนวนมากอ้างว่า สิ่งที่ผู้ใช้จะเห็นในทุกวันนี้คือโลโก้ของดิสโทร ไม่มีใครจำเป็นต้องเห็นโลโก้ของ GNOME อีกแล้ว ถ้าจะแก้ก็ให้ไปแก้ที่ดิสโทร ซึ่งนัยในทางการตลาดก็หมายความว่าความมีตัวตนของโครงการต้นน้ำนั้นไม่จำเป็นสำหรับผู้ใช้อีกต่อไป

ด้วยเหตุผลต่าง ๆ ข้างต้น จึงนำมาสู่ข้อสรุปของผมที่จะไม่พยายามกู้เว็บ GNOME ไทย กลับคืน (แม้จะกู้ไม่ยากเท่าไร) ขอขอบคุณ MrChoke สำหรับการสนับสนุน hosting ตลอดเวลาที่ผ่านมาครับ

Thanks

2011-01-13T13:07:00.001+07:00

ขอขอบคุณ คุณหน่อย SNC ที่ได้ หย่อนสตางค์ลงหมวก เป็นของขวัญปีใหม่ เพื่อสนับสนุนงานพัฒนาซอฟต์แวร์เสรีของผม ขอให้สุขภาพแข็งแรง สุขกาย สุขใจ ตลอดทั้งปีนะครับ

Thanks

2010-12-19T09:55:00.001+07:00

ขอขอบคุณ คุณวิทยา อีกครั้ง ที่ได้ หย่อนสตางค์ลงหมวก เพื่อสนับสนุนงานพัฒนาซอฟต์แวร์เสรีของผม ขอให้คุณพระคุ้มครองคุณวิทยาและครอบครัวให้เจริญด้วยอายุ วรรณะ สุขะ พละ ครับผม

Isaan Scripts Project

2010-11-14T08:31:00.002+07:00

หลังจากที่ได้ตั้งกลุ่ม Khon Kaen Linux User Group (เวอร์ชันเก่า, Page ของกลุ่ม) ใน Facebook และมีการจัดประชุม โสเหล่ ประจำเดือนกันมา ก็เริ่มมีกิจกรรมถกกันหลายเรื่อง หนึ่งในนั้นก็คือ การรองรับอักษรอีสานในลินุกซ์ ซึ่งรายละเอียดได้ถกกันบางส่วนในห้องชุมชนผู้ใช้งานภาคตะวันออกเฉียงเหนือของ Ubuntuclub ในกระทู้ ภาษาถิ่นในลินุกซ์

อักษรอีสานตามแบบล้านช้างมีใช้กันมาแต่โบราณ เพิ่งยกเลิกไปในสมัย ร.๖ นี่เอง แบ่งเป็นอักษรสองชนิด คืออักษรไทน้อย และอักษรธรรม โดยอักษรไทน้อยใช้เขียนเอกสารทั่วไป รวมทั้งเอกสารราชการด้วย ส่วนอักษรธรรมจะใช้เขียนคัมภีร์ทางศาสนา

ทำไมต้องรองรับอักษรอีสาน?

มีวรรณกรรมอีสานมากมายที่จารึกไว้ด้วยอักษรธรรมและไทน้อย มีโครงการปริวรรตวรรณกรรมอีสานเป็นอักษรไทยพอสมควร เช่น
- ม.อุบลฯ เป็นลักษณะเรื่องย่อ เล่าด้วยภาษาไทยกลาง
- ม.มหาสารคาม ปริวรรตเป็นอักษรไทย จัดพิมพ์เป็นเล่ม
- ศูนย์วิจัยพหุลักษณ์ลุ่มน้ำโขง ม.ขอนแก่น มีการพิมพ์หนังสือวรรณกรรมอีสานเป็นอักษรไทน้อย พร้อมปริวรรตเป็นอักษรไทย
- โรงเรียนสว่างวีระวงศ์ จ.อุบลฯ มีบทเรียนอักษรไทน้อยและอักษรธรรมอีสาน
วรรณกรรมเหล่านี้ ควรค่าแก่การบันทึกในรูปดิจิทัลโดยใช้รหัสยูนิโค้ด
อักษรอีสานเพิ่งเลิกใช้ได้ไม่ถึงร้อยปี ยังไม่สายหากจะฟื้นฟูขึ้นมาใหม่ เพื่อประโยชน์ในการศึกษาภาษาและวรรณกรรมท้องถิ่นจากเอกสารเก่า เนื่องจากปัจจุบันถือได้ว่าภาษาอีสานเหลือแต่ภาษาพูด ส่วนภาษาเขียนที่ใช้อักษรไทยกลางนั้นมีความลักลั่นสูงมาก ดังที่ผมเคย สรุปไว้ที่ longdo และพยายาม วิเคราะห์หน่วยเสียงสำเนียงขอนแก่นเป็นตัวอย่าง

ตามประวัติแล้ว อักษรไทน้อยและอักษรธรรมอีสานมีการสืบทอดมาจากล้านนา ผ่านทางล้านช้าง

พื้นที่อีสานมีหลักฐานเป็นอักษรจารึกค่อนข้างหลากหลาย แรกเริ่มเดิมที จารึกที่เก่าแก่ที่สุดที่พบในอีสานจะใช้อักษรปัลลวะ ยุคต่อมาก็เป็นอักษรขอม แต่พอขอมเริ่มเสื่อมอำนาจลง จารึกในอีสานก็ขาดช่วงไปเป็นเวลาหลายร้อยปี แล้วจู่ ๆ ก็มีจารึกอักษรพญาลิไทปรากฏขึ้น ซึ่งตรงกับหลักฐานทางสุโขทัยว่ามีการเผยแผ่พุทธศาสนาเถรวาทจากสุโขทัยออกไปในรัฐไทยต่าง ๆ รวมทั้งล้านช้างด้วย ตรงนี้สันนิษฐานว่าชนชาติที่ใช้อักษรขอมกับชนชาติไทย-ลาวที่เริ่มใช้อักษรพญาลิไทน่าจะเป็นคนละชนชาติกันแล้ว และชนชาติไทย-ลาวในอีสานก็ได้รับอักษรพญาลิไทมาใช้ตั้งแต่บัดนั้น

ทางภาคเหนือ หริภุญชัยได้รับถ่ายทอดวัฒนธรรมจากชาวมอญที่ลี้ภัยจากการรุกรานของพระเจ้าอนุรุทธแห่งพุกามมา และเริ่มมีอักษรมอญใช้ ก่อนจะค่อย ๆ พัฒนาเป็นอักษรยวนล้านนา (ตัวเมือง) ต่อมาจนถึงสมัยล้านนาเชียงใหม่

เมื่อทางสุโขทัยมีการใช้ลายสือไทย และแพร่กระจายขึ้นไปทางภาคเหนือพร้อมกับการเผยแผ่พุทธศาสนาในสมัยพญาลิไท ล้านนาก็เริ่มรับเอาอักษรสุโขทัยไปใช้บ้าง โดยมีการพัฒนารูปร่างและผสมอักษรยวนเข้ามานิดหน่อยจนกลายเป็น อักษรฝักขาม ซึ่งหลัก ๆ จะใช้อักขรวิธีแบบไทย (คือเขียนตัวสะกด-ควบกล้ำบนบรรทัด ไม่ใช่ใช้ตัวเฟื้องห้อยข้างล่างตามแบบมอญ)

อักษรยวนล้านนาและอักษรฝักขามค่อย ๆ แพร่กระจายเข้าไปในล้านช้างผ่านทางพระล้านช้างที่มาศึกษาศาสนาในล้านนา และแพร่อย่างทวีคูณเมื่อมีความสัมพันธ์ทางการเมืองกันในสมัยพระเจ้าโพธิสาลราชของล้านช้าง ซึ่งได้ราชธิดาพระเจ้าเชียงใหม่เป็นมเหสี และเมื่อแผ่นดินเชียงใหม่ว่างลงโดยขาดรัชทายาท พระไชยเชษฐาธิราชซึ่งเป็นพระโอรสลูกครึ่งล้านช้าง-ล้านนาจึงได้รับอัญเชิญให้ไปครองเมืองเชียงใหม่ ต่อมาพระไชยเชษฐาธิราชได้ย้ายกลับมาครองล้านช้าง ตั้งเวียงจันทน์เป็นเมืองหลวงใหม่ เอกสารต่าง ๆ ของล้านนาจึงถูกเคลื่อนย้ายเข้าล้านช้างขนานใหญ่ พร้อมกับอักษรยวนล้านนาและอักษรฝักขามด้วย

ก็ถือเป็นการแพร่กระจายภาษาเขียนเป็นระลอกที่สอง ชาวล้านช้างรับอักษรฝักขามได้ไม่ยาก เพราะเคยใช้อักษรพญาลิไทมาบ้างแล้ว ส่วนอักษรยวนล้านนานั้นก็ใช้กันตามวัดมาก่อนหน้านั้นพอสมควรแล้ว

อักษรฝักขามได้พัฒนาต่อมาเป็นอักษรไทน้อย (และพัฒนาเป็นอักษรลาวปัจจุบัน) และอักษรยวนล้านนาได้พัฒนาต่อมาเป็นอักษรธรรม ดังนั้น โดยตระกูลภาษาเขียนแล้ว อักษรไทน้อยถือว่าอยู่ในตระกูลอักษรไทย (ซึ่งมีรากมาจากอักษรเขมร) และอักษรธรรมอยู่ในตระกูลอักษรมอญ

อีสานใช้อักษรทั้งสองมาตลอด คนที่เรียนหนังสือก็จะต้องเรียนอักษรทั้งสองนี้ เพราะอักษรไทน้อยใช้ในเอกสารทางราชการ และอักษรธรรมใช้ในทางศาสนา มาเลิกใช้เอาในสมัย ร.๕ ที่มีระบบการศึกษาจากส่วนกลาง โดยอักษรไทยภาคกลางเข้ามามีบทบาทมากขึ้นเรื่อย ๆ จนเลิกใช้เต็มที่เมื่อมี พรบ. ประถมศึกษา พ.ศ. ๒๔๖๔ ในสมัย ร.๖

ที่ปกหลังหนังสือ อักษรไทยโบราณ ของ อ.ธวัช ปุณโณทก เขียนเอาไว้น่าสนใจว่า:

...คนไทยสมัยก่อนรัชกาลที่ ๕ ทั้งคนไทยในประเทศและนอกประเทศที่ใช้อักษรไทยสกุลมอญ (อักษรยวนล้านนา และอักษรตัวธรรมในลาวและอีสาน) มีจำนวนประชากรมากกว่าคนไทยที่ใช้อักษรสกุลลายสือไทยของพ่อขุนรามคำแหง...

สำหรับอักษรธรรมอีสานนั้น จากที่ได้ศึกษาเปรียบเทียบอักขรวิธีกับตัวเมืองล้านนา พบว่าแทบจะเหมือนกันทุกประการ ต่างกันแค่รูปร่างตัวอักษรเท่านั้น ฉะนั้น จึงอาจใช้รหัสยูนิโค้ดของล้านนาในการเก็บอักษรธรรมอีสานได้เลย โดยใช้บล็อก Tai Tham (U+1A20..U+1AAF) ซึ่งกำหนดไว้สำหรับอักษรธรรมโดยทั่วไป ทั้งล้านนา ไทลื้อเก่า ไทเขิน และอักษรธรรมลาว และควรจะรวมอักษรธรรมอีสานด้วย

นั่นทำให้ควรไปเริ่มงานจากการรองรับอักษรธรรมสักภาษาก่อน แล้วจึงหยิบยืม implementation ไปใช้ในอักษรธรรมอื่น ซึ่งถ้าดูความเป็นไปได้ อักษรธรรมล้านนาน่าจะมีความพร้อมมากที่สุด ตัวอย่างเช่น มี ฟอนต์ Lanna Alif พร้อมผังแป้นพิมพ์ และ ฟอนต์ล้านนาของ Octra Bond โดยรูปร่างของ Alif ดูจะเป็นล้านนามากกว่าของ Octra Bond ที่ดูกระเดียดไปทางพม่า แต่อย่างไรก็ดี ฟอนต์ทั้งสองก็สงวนลิขสิทธิ์เต็มที่ ทำให้ปรับปรุงแก้ไขอะไรไม่ได้

จึงได้เกิดโครงการ หริภุญชัย เพื่อสร้างฟอนต์ล้านนาและอักษรธรรมอื่น ๆ เพื่อเผยแพร่ด้วยสัญญาอนุญาตแบบโอเพนซอร์ส โครงการนี้ริเริ่มโดย Ed Trager ซึ่งได้คุยกับผมใน Facebook เกี่ยวกับอักษรล้านนา จึงได้ชักชวนนักพัฒนาคนอื่น ๆ รวมถึงนัก typography นักพัฒนาลาว และ อ.พฤษภ์ จาก มช. มาร่วมด้วย โครงการนี้ยังอยู่ในระหว่างขอทุนสนับสนุนจาก Google ครับ และคิดว่าจะขอความอนุเคราะห์จากหน่วยงานรัฐและมหาวิทยาลัยในไทยต่อไปด้วย

นั่นคือครึ่งหนึ่งของอักษรอีสานละ คืออักษรธรรม ส่วนอักษรไทน้อยนั้น ยังต้องศึกษาเพิ่มเติมต่อไป

Thanks

2010-11-13T14:53:00.000+07:00

ขอขอบคุณ Mk และชุมชน Blognone ที่ได้หย่อนสตางค์ลงหมวกเพื่อสนับสนุนการทำงานซอฟต์แวร์เสรีของผมครับ ขอให้ชุมชนเข้มแข็งยิ่ง ๆ ขึ้นไป เพื่อจะได้ทำประโยชน์ให้กับวงการไอทีไทยไปนาน ๆ นะครับ

Thanks

2010-10-11T15:04:00.000+07:00

ขอขอบคุณ คุณวิทยา ที่ได้หย่อนสตางค์ลงหมวกอีกครั้ง เป็นกำลังใจให้ผมทำงานซอฟต์แวร์เสรีต่อไป ขอให้มีความสุขความเจริญครับ

OSSFest 2010

2010-10-06T18:49:00.003+07:00

เพิ่งกลับมาถึงบ้านครับ จากงาน OSSFest 2010 ที่สถาบันปัญญาภิวัฒน์ งานเขามีสองวัน 30 ก.ย. - 1 ต.ค. (พฤหัส-ศุกร์) จบงานแล้วผมก็อยู่ทำธุระต่อ จนกระทั่งเพิ่งกลับขอนแก่นเมื่อวานนี้

ในงานก็ได้พบปะกับหลาย ๆ คน ได้ฟังความรู้ความคิดเห็นจากหลาย ๆ ท่าน

คุณ James Clark: FOSS ในยุค cloud และ mobile

วันแรกหลังพิธีเปิด คุณ James Clark บรรยายเกี่ยวกับความสำคัญของ FOSS ในยุค cloud และ mobile โดยได้ให้ทัศนะว่าความสำคัญจะย้ายไปอยู่ที่ผู้ให้บริการและองค์กรมากขึ้น ซึ่งก็น่าจะเป็นอย่างนั้น ตามแนวโน้มของการเกิดและใช้งาน web application มากขึ้นเรื่อย ๆ แต่ก็แอบคิดแย้งในประเด็นที่บอกว่า FOSS นั้น ไม่สำคัญเลยกับผู้ใช้ mobile

คุณเจมส์บอกว่า ผู้ใช้ mobile ไม่สนใจหรอก ว่าซอฟต์แวร์ที่ใช้ในโทรศัพท์นั้นเป็น FOSS หรือไม่ ผมคิดว่าไม่จริง เอาง่าย ๆ ถ้าพูดกันแค่เรื่องราคา ผู้ใช้ก็มีแนวโน้มเลือกโปรแกรมฟรีก่อนโปรแกรมซื้อถ้ามันใช้งานได้ดีพอ และสำหรับคนที่คุ้นเคยกับเสรีภาพที่จะแก้บั๊กต่าง ๆ ด้วยตัวเอง การต้องกลับไปใช้ซอฟต์แวร์ที่มัดมือมัดเท้าไม่ให้ทำอะไรได้ก็จะรู้สึกอึดอัด ก็มันเคย apt-get ได้แทบทุกอย่าง มีบั๊กก็ apt-get source มาแก้แล้ว file bug หรืออยากจะดัดแปลงอะไรก็ทำได้ตามถนัด พอมาใช้มือถือก็ยังอยากได้ความสะดวกสบายแบบนั้น ที่ยังใช้ Android ที่ยังไม่สามารถ root ได้อยู่ ก็ยังหวังว่าสักวันหนึ่งเราจะได้เป็นเจ้าของแบบเต็ม ๆ คือจะทำอะไรกับมันก็ได้เหมือนอย่าง Debian on FreeRunner อยู่นะครับ

อ.กิตติ์ เสริมเรื่องความโปร่งใสของซอฟต์แวร์ อีกประเด็นหนึ่ง

คุณ roofimon กับคอร์สวิศวกรรมซอฟต์แวร์แบบสบาย ๆ

จากบรรยายของคุณเจมส์ ก็มาต่อที่ community edition ซึ่งเริ่มงานช้ากว่าปกติ เพราะต้องรอพักทานกาแฟกันก่อน การพูดตอนเช้า 3 รายการก็เลยถูกหดเวลาลงจากคนละ 50 นาทีเหลือคนละ 30 นาที ผมเริ่มคนแรก กับหัวข้อ "How to Contribute to Debian" เลยต้องพยายามรักษาเวลาเต็มที่ พูดแบบติดเทอร์โบชนิดไม่เคยทำมาก่อนในชีวิต ตามมาด้วยการแนะนำสิ่งใหม่ใน Ubuntu 10.10 โดยคุณมะระ ปิดท้ายก่อนพักเที่ยงโดยคุณ roofimon ว่าด้วยเรื่องวิศวกรรมซอฟต์แวร์กับภาษา Java

เครื่องมือสุดยอด ภาษาสุดยอด อะไรก็ตามแต่ที่คุณ roofimon เล่ามา รู้สึกว่าสิ่งที่สำคัญกว่านั้นในเนื้อหาคือเรื่องวินัยการพัฒนาโปรแกรม หัวอกโปรแกรมเมอร์จะเข้าใจได้ดี เวลาที่ต้องไป maintain โค้ดของคนที่เขียนโปรแกรมราวกับอยู่ท่ามกลางมรสุมชีวิต กลายเป็นโค้ดที่ "แม่สะดุ้ง" บ่อย ๆ :-P

How to Build Community

ช่วงบ่ายก็มาสุมหัวเสวนากันเรื่องจะสร้างและดูแลชุมชนยังไง คุณมะระเล่าเกี่ยวกับ ubuntuclub ว่าพยายามทำให้ชุมชนเติบโต พยายามหารายได้มาโปะรายจ่ายที่เกิดขึ้น เพื่อให้คนที่มารับช่วงต่อไม่ต้องลำบากมากนัก อ.วิภัทร เล่าเกี่ยวกับ PSU LUG ว่ามีการเรียนรู้จากความผิดพลาด ไม่รณรงค์แบบหว่านแห แต่เจาะดาวรุ่งเป็นกลุ่ม ๆ ช่วยติดปีกให้เขามาเป็นกำลังให้

ผมนั่งฟังทั้งสองท่านแล้วก็เลยนึกเปรียบเทียบกับแนวทางที่ debianclub ทำอยู่ ก็เลยเปรียบเทียบให้ฟัง คือ debianclub นั้นใช้แนวทางคล้ายกับ อ.วิภัทร ตรงที่ไม่พยายามหว่านแห แต่มุ่งไปที่ผู้ใช้ที่ใช้ debian มาพอสมควรแล้ว ซึ่งก็ได้รับความช่วยเหลือจากหลายท่านในการเขียนบทความมาเผยแพร่ แต่ก็พยายามไม่ให้เนื้อหาหนักเกินไปสำหรับมือใหม่ โดยจะมีเนื้อหาเบา ๆ หรือข่าวสารมาสลับบ้าง มี forum ให้ถามคำถาม ส่วนค่าใช้จ่ายก็อาศัย donation เป็นส่วนใหญ่ คือมีทั้งคนบริจาคเครื่องเซิร์ฟเวอร์ แบนด์วิดท์ ฮาร์ดดิสก์ ฯลฯ เหลือค่าใช้จ่ายเพียงอย่างเดียวที่ยังต้องออกกันเองกับนิวตรอนอยู่คือค่า domain

PSU-12 Boot Server

ต่อจากนั้น แยกห้องทำ workshop ก็เข้าไปดู workshop ของ อ.วิภัทร เรื่องการทำ boot server สำหรับ diskless PC ที่ไม่ใช่แค่สำหรับ thin client แต่ดัดแปลงให้บูตได้หลายแบบ เป็น rescue, live CD, kiosk หรืออะไรก็ตามแต่ โดยควบคุมเป็นเครื่อง ๆ ได้ มีระบบเมนูให้เลือกบูต นับเป็น deployment ที่น่าสนใจมาก ๆ

OpenStreetMap

โดยคุณ Willi มาบรรยายเกี่ยวกับที่มาและหลักการของ OSM วิธีการนำไปใช้ วิธีการ contribute พร้อมกับปูพื้นเพื่อทำ workshop ตอนบ่ายด้วย

Translating OSS in Launchpad

โดยคุณจรูญ (Jeroen T. Vermeulen) ผู้พัฒนา Launchpad ของ Ubuntu มาเอง อธิบายว่า LP ทำอะไรได้บ้าง จะทำงานแปลจะมีวงรอบการประมวลผลยังไงบ้าง แต่สุดท้าย คำถามที่สงสัยคือ จะทำงานกับต้นน้ำยังไงดี ก็ได้รับคำตอบว่า ทีมคุณต้องไปตกลงกันเอง จบข่าว

ประวัติศาสตร์แฮกเกอร์และโอเพนซอร์สไทย

เสวนาเล่าความหลัง โดย bact' เป็นผู้ดำเนินรายการ ผู้ร่วมเสวนาก็มี Ott, มะระ แล้วก็ผม ความจริงคงมีบางคนนอนสะดุ้งอยู่ที่ชลบุรี เนื่องจากถูกพาดพิงถึงบ่อย ๆ :-)

You can eat Open Source

bact' มาดำเนินรายการต่อ สัมภาษณ์สองบริษัทที่ทำธุรกิจกับ FOSS คือ Marvelic Engine (โดยคุณ อัครวุฒิ) และ Metamedia Technology (โดย Ott)

OSM Workshop

คุณ Willi พาทุกคนออกเก็บ GPS track ในบริเวณศูนย์ประชุม แล้วกลับมาวาดแผนที่ใน JOSM ให้ดู พร้อมกับบอกเทคนิคต่าง ๆ ได้เกร็ดเล็กเกร็ดน้อยมาเยอะเหมือนกัน

อ.ปราสาท: ว่าด้วยเรื่อง 13 ฟอนต์ DIP-SIPA

มีโอกาสได้พบ อ.ปราสาท วีรกุล หนึ่งในคณะทำงานฟอนต์ DIP-SIPA ได้ทราบว่า เดิมนั้นเสนอให้ใช้ OFL กับฟอนต์ชุดนี้ แต่ฝ่ายกฎหมายของ DIP และ SIPA ได้ดัดแปลงสัญญาอนุญาตจนกลายเป็น postcardware ดังที่ปรากฏ และอาจารย์ยังได้ให้ข้อมูลอีกว่า ฟอนต์ชุดนี้รองรับผู้ใช้ Mac โดยใช้ AAT เนื่องจากการรองรับ OpenType บน Mac ยังไม่สมบูรณ์พอ ซึ่งก็คงเป็นแนวทางนำไปปรับแก้ ThaiFonts-Scalable ของ TLWG ได้

หลังงาน ก็อยู่ต่อเพื่อพบกับคุณ Martin Hosken เพื่อหารือเรื่องการแก้ไข Unicode UAX #29 เพื่อแก้ปัญหาเรื่องการเลื่อนเคอร์เซอร์ข้ามสระหน้าและสระหลังของภาษาไทย ลาว และไทดำ พร้อมกันนั้นก็ได้คุยเรื่องการรองรับภาษาของชนกลุ่มน้อยที่ใช้อักษรไทย เช่น กุย/ส่วย, เขมรตอนเหนือ ฯลฯ รวมทั้งภาษาบาลี-สันสกฤต ซึ่งต้องร่างเป็นข้อกำหนด วทท 3 ต่อไป โดยคุณ Martin ได้สาธิตการใช้ฟีเจอร์ของ Graphite ใน OO.o เพื่อเขียนภาษาบาลี-สันสกฤตด้วย แต่ยังมีปัญหาบางอย่างที่ต้องแก้ไขอยู่ จึงยังไม่เผยแพร่ในตอนนี้ ถ้าทำเสร็จแล้วก็อาจจะเป็นคำตอบสำหรับ OO.o ต่อไป รวมทั้งการเพิ่มการรองรับแบบเดียวกันกับฟอนต์ OpenType ด้วย

ก่อนกลับบ้าน มีเวลาเหลือเล็กน้อย ก็ไปเก็บ GPS track แถวแยกประชานุกูล เอากลับมาทำแผนที่ OSM ต่อที่บ้านหลังจากกลับถึงขอนแก่นแล้ว

Progress of SARA AM Bug in VTE

2010-09-28T12:28:00.002+07:00

เล่าสู่กันฟังครับ เกี่ยวกับความคืบหน้าของการแก้ปัญหาสระอำใน gnome-terminal

ปัญหาคือ สระอำใน VTE ที่ใช้ Pango วาดเพื่อรองรับ combining character นั้น มีปัญหากับสระอำของไทย เนื่องจาก Pango จะแยกสระอำเป็นนิคหิตกับลากข้าง แต่เนื่องจากในเทอร์มินัลจะวาดอักขระทีละเซลล์แยกกัน ทำให้นิคหิตที่แยกตัวไปนั้นไม่มีพยัญชนะรองรับ ก็เลยมี dotted circle มาแทนที่ และทำให้ลากข้างต้องตกไปทับเซลล์ถัดไป

ใน blog เก่า ผมได้บันทึกไว้ว่าได้ทำแพตช์แก้ขัดที่ Pango เพื่อไม่ให้มันแยกสระอำ และอัปโหลด Pango รุ่นที่แพตช์แล้วไว้ให้ใช้ที่ debclub ก้านกล้วย ด้วย

จากนั้น ก็ได้ file GNOME #583718 กับ VTE ไว้เพื่อแจ้งปัญหา โดยได้เสนอทางแก้ไว้สองทาง คือวาดสระอำแบบไม่แยกร่าง กับอีกทางคือวาดแบบแยกร่างโดยพยายามให้ VTE รองรับการวาดอักขระทีละหลายเซลล์ ซึ่งวิธีหลังจะเป็นการคิดเผื่อภาษา CTL อื่นด้วย โดยมองว่าเป็นปัญหาเดียวกับที่ทำให้วาดภาษาตระกูลอินเดียบนเทอร์มินัลไม่ได้ เนื่องจากวิธีวาดที่แยกเซลล์นี้เอง

ปัญหาของภาษาตระกูลอินเดียก็คือ เขา encode ข้อความในแบบที่เขาเรียกว่า "logical order" คือเรียงลำดับ พยัญชนะต้น-สระ-ตัวสะกด เสมอ แม้ว่าสระจะเป็นสระหน้าก็ตาม ถ้าเทียบเป็นภาษาไทยก็ประมาณว่า encode คำว่า "เทพ" เป็น "ทเพ" คำว่า "เทา" เป็น "ท{เา}" โดย "{เา}" หมายถึงอักขระที่กำหนดไว้สำหรับสระเอาโดยเฉพาะ ทำให้เวลาวาดจะต้องมีการจัดลำดับใหม่ก่อน ทำให้วิธีวาดแบบแยกเซลล์ใช้การไม่ได้ ต้องวาดเป็นกลุ่มก้อน พร้อม map ตำแหน่งเคอร์เซอร์ให้ถูกลำดับด้วย

มัน logical ตรงไหน? ผมถามตัวเองอยู่เรื่อย ๆ โดยเฉพาะเวลาที่เจอคนประเทศอื่นมาบอกว่าวิธี encode แบบภาษาไทยนั้นไม่ logical เป็นลำดับที่ผิด และได้สร้างความซับซ้อนในการประมวลผลมากมาย จนต้อง เขียนเอกสารอธิบายไว้ ให้เป็นกิจจะลักษณะ ว่านั่นเป็นความเชื่อที่ผิด

คือผมอาจจะเห็นด้วยว่าแบบของเขาก็ logical ในแบบของเขา แต่ก็ไม่เห็นด้วยถ้าจะบอกว่าของไทยนั้นไม่ logical อย่างน้อย ๆ ภาษาอังกฤษก็ไม่ได้ logical เหมือนกันถ้าจะคิดด้วยหลักเดียวกัน เช่น ไม่ได้ encode คำว่า "game" เป็น "g{ae}m", ไม่ได้ encode "table" เป็น "tabel" ฯลฯ และการ encode แบบตรงตามลำดับการเขียนของภาษาไทยก็ไม่เห็นว่าจะไม่ logical สำหรับมนุษย์ตรงไหน

และการที่ภาษาไทยถูกจัดให้เป็นภาษากลุ่ม Complex Text Layout (CTL) ทำให้เราถูกยัดเยียด implementation ตามแบบภาษาอินเดียอยู่เนือง ๆ (เช่น การทำ virama ด้วยพินทุ) และครั้งนี้ การที่นักพัฒนา VTE เลือกวิธี implement แบบอินเดียด้วยการ resolve bug ว่า duplicate กับ บั๊กของเทวนาครี ก็กลายเป็นการทำให้ภาษาไทยต้องรอการแก้บั๊กแบบซับซ้อนตามภาษาอินเดียไปด้วย

เอ้า รอก็รอ ได้สระอำสวย ๆ ก็ไม่เลว แต่เวลาผ่านไปเป็นปีก็ไม่มีทีท่าว่าจะมีทางแก้ ผมเลยตัดสินใจ reopen บั๊ก และ reassign บั๊กให้ Pango เพื่อขอใช้ทางเลือกที่ไม่ต้องแยกร่างสระอำเมื่อวาดด้วยฟอนต์ monospace

แล้วมันก็ค้างอยู่อย่างนั้น จนกระทั่งมีผู้ใช้ภาษาฮินดีฉุนขาด มากระทุ้งบั๊กภาษาอินเดีย ผมเลยถือโอกาสสนทนาแลกเปลี่ยน พร้อมกับกระทุ้งนักพัฒนาอีกครั้งว่าขอเลือกวิธีการต่างหากจาก Complex Text แต่คำตอบของนักพัฒนาก็คือ "I'm afraid not. I don't have any interest in maintaining a separate shaping system just for the terminal."

เอ.. ภาษาไทยชักจะถูกผูกแน่นเข้ากับภาษาอินเดียมากขึ้นทุกที ทั้งที่เราก็ใช้ภาษาไทยบน text console มาได้ตั้งแต่สมัย MS-DOS ทำไมครั้งนี้มันถึงยุ่งยากนัก? เพราะการเหมารวมว่าภาษาไทยเป็น Complex Text Layout และยัดเยียดว่าภาษาไทยต้อง implement เหมือนภาษาอินเดียอีกใช่หรือไม่?

หรือควรเขียนเอกสารให้มันชัด ๆ ไปเลย ว่า Thai is NOT Complex Text (ว้อย!)

จะติดก็อยู่ที่สระอำเจ้าปัญหาตัวเดียวนี่แหละ งานไหนก็ขอจุ้นมันทุกงาน :-P

Thanks

2010-09-27T16:44:00.001+07:00

ขอขอบคุณ พี่ต้น วศิน สินธุภิญโญ ที่ได้หย่อนสตางค์ลงหมวกเป็นกำลังใจให้กับการทำงานซอฟต์แวร์เสรีของผม ขอให้เจริญรุ่งเรืองยิ่ง ๆ ขึ้นไปครับ

Double-Array Trie Has Got Java Implementation

2010-09-25T16:04:00.001+07:00

ไม่ใช่ผมทำเองหรอกครับ แต่ได้รับแจ้งจากคุณ Chris Gioran นักพัฒนาชาวกรีก ว่าได้พัฒนา double-array trie ในฉบับ Java แล้ว โดยโฮสต์ไว้ที่ github โดยอาศัยหลักการจากหน้าเว็บที่ผมเขียนไว้ สัญญาอนุญาตที่ใช้ เป็น LGPL เหมือน libdatrie ครับ

รายละเอียด มีบันทึกไว้ใน blog ของเขา

ภูมิใจจังที่ได้เขียนเอกสารฉบับนี้ไว้ และได้รู้ว่ามันมีประโยชน์ในที่ต่าง ๆ ตามที่ได้เคยบอกกล่าวมาบ้างแล้ว ว่าผู้ใช้ประโยชน์ต่อยอดส่วนใหญ่เป็นชาวต่างประเทศ มีบางครั้งได้พบชาวต่างประเทศแล้วเขาบอกว่าจำชื่อผมได้จากเว็บ double-array trie ก็รู้สึกอิ่มอกอิ่มใจ ว่างานเล็ก ๆ จากประเทศเล็ก ๆ ชิ้นนี้ก็มีประโยชน์กับเขาบ้างเหมือนกัน

ThaiLaTeX Now Supports Pali-Sanskrit

2010-09-23T22:52:00.001+07:00

ขณะนี้ ThaiLaTeX ใน SVN รองรับการสร้างเอกสารภาษาบาลี-สันสกฤตแล้ว

เรื่องของเรื่องคือ กำลังเตรียม presentation สำหรับงาน OSSFest 2010 แล้วเจอบั๊กใน ThaiLaTeX เกี่ยวกับทัณฑฆาตบน ป ปลา ก็เลยแก้บั๊กก่อน พอแก้แล้วก็ดันเกิดไอเดียเรื่องการรองรับภาษาบาลี-สันสกฤตขึ้นมาทีละเรื่อง จนในที่สุดก็ครบจนได้

ประเด็นที่ต้องทำเพิ่มจากภาษาไทยปกติมี 2 เรื่อง:

ใช้ ญ ฐ ไม่มีเชิง ตรงนี้ทำโดยเพิ่มแมโครสำหรับเรียกอักขระ ญ ฐ ไม่มีเชิงก่อน แล้วกำหนดแมโคร \textpali{} ซึ่งจะสแกนข้อความแล้วแทนที่ ญ ฐ ด้วยอักขระไม่มีเชิง
รองรับนิคหิตที่ซ้อนบนสระอิ ตรงนี้ในหนังสือสวดมนต์ทั่วไปไม่สามารถพิมพ์ได้ ก็มักจะใช้สระอึแทน แต่เนื่องจากเราได้เตรียมฟอนต์บนลินุกซ์ให้รองรับมานานแล้ว จึงทำเพิ่มได้ไม่ยาก เพียงแต่เพิ่มแมโครสำหรับเรียกนิคหิตสูง แล้วเพิ่มกฎ ligkern มาแปลงนิคหิตบนสระอิให้เป็นนิคหิตสูงเท่านั้น พร้อมกันนี้ก็ทำแบบเดียวกันกับไม้ไต่คู้สูงสำหรับเขียนบนสระอีและอือในภาษากุย/ส่วยด้วย

เวลาจะใช้ภาษาบาลีก็เพียงแต่ใช้คำสั่ง \textpali{ข้อความ} เช่น:

  \textpali{กิจฺฉิสฺมิํ สติ, ชิฆจฺฉาปิปาสา ปญฺญายติ}

ตัวอย่างผลการจัดหน้า:

ตัวแฟ้มตัวอย่าง: pali-sample.tex และ PDF ผลลัพธ์

The DIP-SIPA 13 Postscardware Fonts

2010-09-13T22:04:00.003+07:00

ถึงจะช้าไปหน่อย (ทราบข่าวหลายวันแล้ว แต่เพิ่งมีเวลาเขียน) แต่ก็ขอเขียนถึง ฟอนต์สารบรรณและ ๑๓ ฟอนต์ "แห่งชาติ" ของ SIPA และกรมทรัพย์สินทางปัญญา ที่ ครม. ได้มีมติเห็นชอบให้หน่วยงานภาครัฐติดตั้งเพื่อใช้เป็นฟอนต์มาตรฐาน

ก่อนอื่นต้องขอชื่นชมกับก้าวสำคัญก้าวนี้ ที่หน่วยงานรัฐจะสลัดหลุดจากการบังคับใช้ฟอนต์เอกชนเจ้าใดเจ้าหนึ่ง มาเป็นฟอนต์ที่ใช้ได้ฟรีทุกแพลตฟอร์ม แต่ในความชื่นชมก็มีความผิดหวังที่อยากให้ได้รับการแก้ไข

ข้อแรก คือการทำแบนเนอร์ "๑๓ ฟอนท์แห่งชาติ" นั้น ทำให้เกิดความสับสนกับโครงการเดิมที่มีอยู่ คือ โครงการฟอนต์แห่งชาติ ของเนคเทค ซึ่งปัจจุบัน TLWG กำลังดูแลอยู่ในฐานะส่วนหนึ่งของโครงการ ThaiFonts-Scalable ผมคิดว่าถ้าโครงการใหม่นี้ไม่ใช่การสานต่อโครงการเก่า ก็ไม่ควรจะใช้ชื่อซ้ำกันให้เป็นที่สับสน น่าจะใช้ชื่ออื่น เช่น ชื่อที่จั่วหัวในเว็บ f0nt.com ว่า ฟอนต์มาตรฐาน ก็เป็นชื่อที่ดีครับ

ข้อสอง คือปัญหาเรื่อง license ของฟอนต์ชุดนี้ ซึ่งผมเคยเขียนถึงไปหลายครั้งแล้ว (เช่น DIP-SIPA Fonts License, Thai Fonts Siampradesh (non-free), Postcardware) จะทำให้ฟอนต์ชุดนี้ไม่สามารถผลักดันให้เข้าสู่ distro กระแสหลักได้ กล่าวคือ มันจะเป็นได้อย่างดีที่สุดก็ national ไม่มีทางไปสู่ international หรือ "worldwide development" ตามเจตน์จำนงของ license ได้ และมันก็จะต้องติดแหง็กอยู่ที่ ThaiOS ของ SIPA ไปตราบชั่วฟ้า SIPA สลาย คือโครงการปิดเมื่อไรก็จบกัน ไม่มีใครสามารถจะแก้ไขปรับปรุงฟอนต์ชุดนี้ต่อไปได้อีก

ขอทบทวนปัญหาของ license อีกครั้ง เพื่อเตือนความจำว่าทำไมมันถึงจะเป็นเช่นนั้น

ปัญหาที่หนักที่สุดอยู่ที่เงื่อนไขข้อ 2 ของ license ของฟอนต์:

2. If you wish to adapt this Font Computer Program, you must notify copyright owners (DIP & SIPA) in writing.

ปัญหาคือ:

ใน license บอกให้เขียนแจ้งเป็นลายลักษณ์อักษร แต่ไม่ได้ระบุที่อยู่ที่จะให้แจ้งเลย ว่าจะให้ติดต่อไปที่ไหน บอกเพียงชื่อ "DIP & SIPA" เท่านั้น อย่าลืมว่าเมื่อฟอนต์นี้ go worldwide แล้ว การติดต่อหน่วยงานราชการไทยจากต่างประเทศไม่ใช่เรื่องง่าย จะไปทึกทักว่านักพัฒนาฟอนต์อิสระที่แอฟริกาจะสามารถค้นหาที่อยู่ทางไปรษณีย์ของหน่วยงานรัฐของไทยได้เองแล้วส่งมาอย่างถูกต้องนั้นไม่ได้
แม้กระนั้น การต้องแจ้งเป็นลายลักษณ์อักษรนั้น วัฒนธรรมเสรี (free culture) เขาถือว่าเป็นอุปสรรคที่ทำให้เลิกล้มความตั้งใจแล้วไปหาตัวเลือกอื่นได้ง่าย ๆ เพราะในทางปฏิบัติแล้ว การแจ้งเป็นลายลักษณ์อักษรจะต้องการคำตอบรับจากเจ้าของ เพื่อให้มีหลักฐานยืนยันในภายหลังว่าได้แจ้งเป็นลายลักษณ์อักษรตามเงื่อนไขของ license แล้ว และหากเจ้าของไม่ตอบรับ ก็จะไม่มีอะไรรับประกันได้เลยว่าจะสามารถเริ่มแก้ไขได้ การตอบรับหรือไม่ตอบรับจึงไม่ต่างอะไรกับการอนุญาตหรือไม่อนุญาตให้แก้ไข ดังนั้น ไม่ว่า license จะให้เสรีในการแก้ไขอย่างไรก็ตาม ถ้ามันเป็นเสรีภาพที่ต้องได้รับการอนุญาต มันก็ไม่ต่างกับการเจรจาขอใช้ license ของซอฟต์แวร์ proprietary ทั่วไปเลย
license นี้ขาดความยั่งยืน จะเกิดอะไรขึ้นถ้าโครงการนี้ถูกปิดไปจากแผนงานของ DIP และ SIPA คนที่เขียนเข้ามาจะได้รับการตอบสนองหรือไม่? ฟอนต์ชุดนี้คงจะตายไปพร้อมกับการปิดโครงการในหน่วยงานทั้งสองโดยไม่มีใครปรับปรุงแก้ไขต่อได้

ปัญหาของ license ข้อนี้ มีคนทำผิดพลาดบ่อยจนเขามีศัพท์เฉพาะสำหรับเรียก ว่า Postcardware และไม่ถือเป็นซอฟต์แวร์เสรีหรือโอเพนซอร์สครับ ถ้าเป็นไปได้ก็ขอเสนอให้ตัดข้อนี้ออก

ปัญหาอีกข้อหนึ่งของ license นี้คือเงื่อนไขที่ไม่ตรงกันระหว่างฉบับภาษาอังกฤษกับภาษาไทยในเงื่อนไขข้อ 3:

No adapted version of Font Computer Program may use the Reserved Font Name(s), ...

ซึ่งฉบับไทยได้แปลไว้ว่า:

เมื่อดัดแปลงโปรแกรมคอมพิวเตอร์ฟอนต์นี้แล้ว ห้ามผู้ดัดแปลงใช้ชื่อฟอนต์เดิม ...

กล่าวคือ ฉบับภาษาอังกฤษบอกว่า เมื่อดัดแปลงฟอนต์แล้ว "ห้ามใช้ชื่อที่สงวนไว้" แต่ฉบับไทยแปลว่า "ห้ามใช้ชื่อฟอนต์เดิม" ซึ่งความหมายต่างกัน และมีนัยสำคัญในทางปฏิบัติ เช่น ฟอนต์เริ่มแรกชื่อ A นายสมชายดัดแปลงแล้วเปลี่ยนชื่อเป็น B ต่อมานายสมศักดิ์เอาฟอนต์ B ของนายสมชายไปดัดแปลงต่อ ถ้า "ห้ามใช้ชื่อที่สงวนไว้" นายสมศักดิ์จะยังสามารถใช้ชื่อฟอนต์ B ต่อไปได้ เพราะไม่ใช่ชื่อที่สงวนไว้ แต่ถ้า "ห้ามใช้ชื่อฟอนต์เดิม" นายสมศักดิ์จะใช้ชื่อฟอนต์ B อีกไม่ได้ เพราะเป็นชื่อฟอนต์เดิมที่มีการคุ้มครองไว้โดย license และถ้าใครดัดแปลงต่อจากนายสมศักดิ์อีก (เช่น อาจจะเป็นโครงการ Fedora ที่จำเป็นต้องสามารถแก้บั๊กให้ผู้ใช้ได้) ก็จะต้องใช้ชื่อที่ต่างจากนายสมศักดิ์อีก เป็นอย่างนี้ทุกครั้งไป

การแก้ไข: ควรแก้คำแปลภาษาไทยให้เป็น "ห้ามผู้ดัดแปลงใช้ชื่อที่สงวนไว้" ให้เหมือนฉบับภาษาอังกฤษ

ผมไม่ทราบว่าเขียน blog ไว้แบบนี้ จะไปถึงผู้ที่เกี่ยวข้องโดยตรงหรือเปล่า เพราะผมก็ได้เคยพยายามแจ้งทางเมลตรงแล้ว สุดท้ายก็ไม่มีการตอบสนองอะไรจากผู้มีอำนาจตัดสินใจ จึงได้แต่เขียนบันทึกไว้เพื่อใช้อ้างอิงต่อไปครับ

Thanks

2010-08-09T21:51:00.001+07:00

ขอขอบคุณย้อนหลัง สำหรับคุณวิทยา ที่ได้หย่อนสตางค์ลงหมวกอีกครั้งตั้งแต่สิ้นเดือนมิถุนา แต่ผมติดงานโน่นนี่อยู่ ตั้งแต่ตรวจทานคำแปล GNOME มาเรื่องฟอนต์ เรื่องบั๊กบางบั๊กใน GNOME, Ubuntu และ Debian ติดต่อกันยาวจนไม่ได้มาจัดแจงเรื่องการสนับสนุน ก็ขออภัยมา ณ ที่นี้ด้วย

พร้อมกันนี้ ก็ขอขอบคุณคุณหน่อย SNC ที่ได้หย่อนสตางค์เช่นกันในเดือนนี้ ก็ขอให้ทั้งสองท่านมีความสุขกับซอฟต์แวร์เสรี ชีวิตการงานราบรื่นทุกประการครับ

ThaiFonts-Scalable 0.4.14

2010-07-30T16:17:00.003+07:00

ออก thaifonts-scalable 0.4.14 ไปแล้ววันนี้ หลังจากที่ตกค้างอยู่ใน SVN มาเป็นเวลา 1 ปีเต็ม

การเปลี่ยนแปลงที่สะสมมาก็มี 3 เรื่องหลัก

เรื่องแรกคือ การคัดลอก glyph ของ TlwgTypo ที่ได้ ปรับความหนาด้วยมือไว้ตั้งแต่รุ่นที่แล้ว เข้ามาใน TlwgTypist โดยได้นำมาใช้ใน ThaiLaTeX 0.4.4 ไปก่อนหน้านี้แล้ว รุ่นนี้ก็นำมาแทนที่บนเดสก์ท็อปทั่วไปด้วย

เรื่องที่สอง คือแก้กฎ fontconfig ที่ทำ fallback ให้กับเว็บไทยที่ใช้ฟอนต์ Tahoma และ MS Sans Serif ให้มาใช้ Waree และ Loma ตามลำดับบน GNU/Linux ในกรณีที่ไม่มีฟอนต์ดังกล่าวติดตั้งไว้ แต่กฎดังกล่าวได้ไปมีผลกับเว็บภาษาอังกฤษด้วย ดังที่มีผู้รายงานมาใน LP #434054 สำหรับ Tahoma และ LP #539008 สำหรับ MS Sans Serif โดยในบั๊กแรกได้แก้ไขไปใน Debian/Ubuntu ด้วยการตัดกฎออก แต่สำหรับบั๊กหลังได้พบวิธีที่ไม่ต้องตัดกฎออก เพียงแค่ตรวจสอบภาษาว่าเป็นภาษาไทยหรือไม่ก่อนใช้กฎ ก็เลยใช้วิธีเดียวกันกับทั้งสองบั๊ก

เรื่องที่สาม เป็นการอาศัยช่วงเวลาว่างสั้น ๆ ของผมมาปรับฟอนต์ Garuda ซึ่งพอได้สำรวจ glyph ดูก็พบความไม่สม่ำเสมอของเส้นโค้งต่าง ๆ ราวกับไม่ใช่ดีไซน์เดียวกัน โดยเฉพาะตัวหนา ซึ่งจะเห็นได้ชัดสำหรับอักขระพิเศษของละติน:

ก่อนปรับ:

หลังปรับ:

ซึ่งความหนาของเส้นจะกลมกลืนมากขึ้น ตรงนี้มีคำอธิบายว่า เมื่อเริ่มแก้ไขฟอนต์แรก ๆ นั้น ฟอนต์ในชุด ฟช เป็นชุดที่ผมไม่กล้าแตะต้องเท่าไร เนื่องจากเป็นแบบอักษรที่ละเอียดอ่อน ด้วยความรู้ในขณะนั้นจึงไม่กล้าแตะต้องเพราะกลัวทำแบบของเขาเสีย จึงเน้นไปทำในชุด tlwg แทนเสียมากกว่า ตอนนี้เริ่มคิดว่ามีประสบการณ์มากพอแล้วจึงกลับมาดูชุด ฟช มากขึ้น ครั้งนี้จึงลุยปรับเส้นต่าง ๆ ให้สม่ำเสมอกันทั้งฟอนต์ ก็ใช้เวลาไปหลายอาทิตย์เหมือนกัน ฟอนต์สวยปรับยากหน่อยครับ

ผลจากการปรับ ทำให้ฟอนต์ในรูปแบบ OTF (ซึ่งใช้เส้นโค้งแบบ Type 1 ซึ่งเป็น cubic) ดูดีขึ้น:

ก่อนปรับ:

หลังปรับ:

ส่วน TTF นั้น ไม่ได้ต่างจากเดิมมากนัก:

ก่อนปรับ:

หลังปรับ:

แต่ก็ขอให้สังเกตที่เครื่องหมายพิเศษ เช่น * [ ] { } เส้นจะดูกลมกลืนกับตัวอักษรอื่นมากขึ้น

อัปโหลดเข้า Debian sid แล้วครับ ส่วน Ubuntu Maverick นั้น เดี๋ยวต้อง request sync จาก Debian อีกที เนื่องจากเลยกำหนด DebianImportantFreeze มาแล้ว